AKTUALNOŚCI

Światowa Rada Badań nad Polonią (ŚRBnP) i jej historia

image_pdfPOBIERZ PDFimage_print

Joanna Pyłat,

ORCID: 0009-0000-1453-6525

Światowa Rada Badań nad Polonią (ŚRBnP) i jej historia

Jak powszechnie wiadomo Światowa Rada Badań nad Polonią – do 2001 roku funkcjonująca pod nazwą Rady Porozumiewawczej Badań nad Polonią, powstała z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie (PTNO) i uczestników konferencji naukowej zorganizowanej w 1996 roku w Lublinie, przez Instytut Historii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, zatytułowanej Emigracja – kraj. Perspektywy współpracy naukowej nad zbiorowościami polonijnymi. Zdaniem śp. prof. Tadeusza Radzika do zorganizowania tej konferencji i zawiązania grupy inicjatywnej dążącej do powołania rady doprowadziły wcześniejsze „wzmożone kontakty” członków PTNO z środowiskiem naukowym w kraju[1].

Warto przypomnieć, że pierwszym prezesem zawiązanej wówczas grupy koordynacyjnej, która przez rok (roboczo) funkcjonowała pod nieco inną nazwą, tj. sekretariatu Rady Porozumiewawczej Badań nad Polonią i Polakami na Obczyźnie, został ówczesny prezes PTNO (spirytus movens powołania rady) prof. dr Edward Szczepanik – ostatni premier rządu RP na uchodźstwie[2], były przewodniczący komitetu organizacyjnego i redaktor naczelny 10 tomów prac Kongresu Kultury Polskiej na Obczyźnie. Zaś funkcje wiceprezesów kształtującej się dopiero rady, która de facto rozpoczęła swoją działalność dopiero rok później, przyjęli w tym czasie ks. prof. Edward Walewander i prof. Tadeusz Radzik (przez jakiś czas sekretarz tej organizacji).

W 1997 roku nowopowstała rada zorganizowała dużą międzynarodową konferencję naukową, nt. Organizacje polonijne. Dzieje, współczesność, perspektywy, która odbyła się w Rogach niedaleko Gorzowa Wielkopolskiego. Podczas tej konferencji skorygowana została także po raz pierwszy nazwa rady, która funkcjonowała odtąd (przez kolejne cztery lata) jako Rada Porozumiewawcza Badań nad Polonią[3]. Zmienił się też wówczas nieco skład zarządu rady.  Bowiem do zarządu rady dołączyli: prof. Marek Szczerbiński i prof. Wiesław Hładkiewicz z Zielonej Góry. Ze strony Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w wspomnianej konferencji uczestniczyli wówczas: prof. Edward Szczepanik (prezes rady), dr Zbigniew Gąsiewicz, prof. Stanisław Portalski i dr Leonidas Kliszewicz.

Podkreślić należy, że od samego początku, działania stowarzyszenia skupiały się na prowadzeniu i promowaniu wyników badań naukowych dotyczących życia społecznego i politycznego polskiego wychodźstwa niepodległościowego żyjącego poza granicami kraju, a także jego dorobku naukowego, kulturowego i edukacyjnego. Co znalazło swoje odzwierciedlenie w organizowanych przez radę sesjach naukowych i konferencjach, które w kolejnych latach dotyczyły m. in. zagadnień nauki polskiej na obczyźnie, harcerskiej biografistyki, Idei niepodległości i suwerenności narodowej Polaków w kraju i na obczyźnie w latach 1918-1998[4], polityki zagranicznej Polski w latach 1944-1990 w ocenie emigracji[5],  a w poszczególnych (towarzyszącym tym wydarzeniom) sesjach, m. in.  „dylematów Polaków żyjących na uchodźstwie, dziejów kongresów kultury polskiej na obczyźnie”, polityki władz PRL wobec Polonii i emigracji, a także dziejów Polonii francuskiej, niemieckiej, kanadyjskiej i sytuacji Polaków żyjących na Litwie, Ukrainie i w Rosji, jak i w innych państwach byłego Związku Sowieckiego. Podejmowano też (co oczywiste) tematykę ochrony dziedzictwa kulturowego Polonii i Polaków żyjących poza granicami kraju.

„Niezłomnym”, którzy nigdy nie pogodzili się z utratą polskiej suwerenności, czyniąc wszystko by głos Polaków dążących do pełnej niepodległości był słyszalny, w tym także tym, którzy zainicjowali i przyczynili się niejako do powstania i rozwoju rady (tj. takim osobom jak prof. Edward Szczepanik czy prof. Stanisław Portalski), poświęcona też została (odsłonięta we wrześniu 1999 roku, w Gorzowie Wielkopolskim – podczas kolejnej konferencji rady) pamiątkowa tablica, z wyrytym na niej zdaniem: „W hołdzie pozostającym na obczyźnie. Rodakom, którzy od września 1939 roku toczyli długotrwałą, zwycięską walkę o wolność Polski i należne jej miejsce w świecie[6]. Warto zauważyć, że wśród wygłoszonych podczas tej konferencji 29 referatów, aż 5 z nich, przedstawili członkowie Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie[7].

Należy zauważyć, że w międzynarodowych i interdyscyplinarnych konferencjach rady uczestniczyli (i nadal uczestniczą) naukowcy reprezentujący różne środowiska, różne poglądy i dyscypliny naukowe, tj. kulturoznawcy, socjologowie, historycy, filozofowie, językoznawcy, inżynierowie, ekonomiści i wielu innych. W pierwszych latach funkcjonowania naszego stowarzyszenia w poszczególnych przedsięwzięciach brali też udział przedstawiciele (działającego do grudnia 1990 roku) rządu RP na uchodźstwie, m.in. (wymieniany już) prof. E. Szczepanik, który, np. we wrześniu 1999 roku, wraz z 7 innymi członkami PTNO, w tym także byłymi członkami swego gabinetu, np. Jerzym Gawendą – wicepremierem rządu polskiego na uchodźstwie (jednocześnie profesorem PUNO), a także dr Zygmuntem Szkopiakiem  – ministrem spraw zagranicznych w rządzie Edwarda Szczepanika i Walerym Choroszewskim – jednym z ministrów tego rządu, uczestniczył w konferencji zorganizowanej w Łagowie Lubuskim, podczas której podjęto decyzję o przeniesieniu w przyszłości siedziby rady z Gorzowa Wielkopolskiego do innego miasta. Wówczas także sekretarzem generalnym stowarzyszenia został prof. Adam Sudoł z Bydgoszczy[8], twórca Muzeum Dyplomacji i Uchodźstwa.

Profesora Edwarda Szczepanika – wieloletniego prezesa PTNO i prezesa rady, jak również Jerzego Gawendy i Zygmunta Szkopiaka, nie zabrakło także na kolejnej (VI z kolei) konferencji, zorganizowanej we wrześniu 2000 roku w Kręglu nad Zalewem Koronowskim w Borach Tucholskich, której uczestnicy zastanawiali się nad „wizją zbiorowości polonijnych w świecie w nadchodzącym stuleciu[9]. Podczas tego wydarzenia (uczestniczyło w nim ok. 100 osób) ciekawie wybrzmiały: referat dr Kazimierza Nowaka z Wielkiej Brytanii (członka PTNO), zatytułowany „Emigracja, Polonia a wyzwania przyszłości”, a także wystąpienie dotyczące Polskiej tożsamości narodowej wobec integracji Europy. Zauważyć należy, że oba tematy, pomimo upływu wielu lat od ich podjęcia, nie straciły na aktualności. Co więcej wymagałyby one ponownego rozważenia.

Wyrazem podjętych wówczas przez wielu naukowców badań nad dziejami Polonii i Polaków za granicą były pierwsze wartościowe publikacje wydawane pod szyldem rady, m. in. „Rozprawy i studia”,  „Rocznik Polonii”, publikacje pokonferencyjne, a także „nagrody naukowe przyznawane przez nią za osiągnięcia w badaniach polonijnych, m. in. w kategorii monografie, wspomnienia, publikacje popularnonaukowe, wydawnictwa źródłowe, bibliograficzne i informacyjne”. Z czasem laureatami nagród, bądź też nominowanymi do wyróżnień przyznawanych przez radę (m. in. statuetek[10]), zostało wielu wybitnych polskich historyków zajmujących się tą tematyką, m. in. prof. Rafał Habielski, prof. Tadeusz Radzik, ks. prof. Roman Nir, prof. Wojciech Rojek i wielu innych.

Jak już wspomniano, w maju 2001 roku, na kolejnej (VII z kolei) konferencji zorganizowanej przez radę przyjęto nową, funkcjonującą do dnia dzisiejszego nazwę Światowa Rada Badań nad Polonią. Wówczas także dotychczasowy prezes rady prof. Edward Szczepanik zrezygnował z piastowanej funkcji (przyjmując godność prezesa honorowego ŚRBnP), a nowym prezesem stowarzyszenia został prof. Andrzej Targowski (informatyk) ze Stanów Zjednoczonych. Funkcje wiceprezesów Światowej Rady przyjęli zaś (nie żyjący już) prof. Stanisław Portalski – ówczesny sekretarz generalny PTNO[11] i prof. Wiesław Hładkiewicz.

W tym miejscu warto jeszcze raz podkreślić, że od momentu powstania rady (do dnia dzisiejszego) w działalność tego podmiotu nieprzerwanie zaangażowani byli (i nadal są) członkowie PTNO, z którego wywodzili się prof. Edward Szczepanik, prof. Stanisław Portalski, prof. Bolesław Indyk, a także działacze polonijni ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanady, Niemiec i pozostałych państw, którzy wspólnie z pracownikami naukowymi z kraju, podejmują działania w celu pogłębiania wiedzy na temat życia i dorobku kulturowego, i naukowego polskiej diaspory. Co znalazło swoje odzwierciedlenie podczas kolejnych konferencji, m. in. w 2003 roku, kiedy podjęto dyskusję na temat Problematyki dziedzictwa polskiego zagranicą, jak i w 2004 roku, kiedy zastanawiano się  nad Funkcją i zadaniami elit w środowiskach polonijnych.

W 2005 roku zmarł prof. Edward Szczepanik, prezes honorowy ŚRBnP – jeden z najwybitniejszych działaczy wychodźstwa niepodległościowego, który dwa lata wcześniej, tj. w 2003 roku, zrezygnował także z pełnienia (piastowanej od 1981 roku) funkcji prezesa PTNO (pozostając do momentu swojej śmierci prezesem honorowym także i tego towarzystwa). Przyznać należy, że godnie zastąpił go na tym stanowisku (tj. funkcji prezesa PTNO) prof. Stanisław Portalski – młodszy od prof. Edwarda Szczepanika o 5 lat, także przedstawiciel „ pokolenia niezłomnych” i wieloletni członek zarządu ŚRBnP. Człowiek, który często powtarzał, że „Ojczyzna jest jedna, a dom, jest tam gdzie czujemy się dobrze”.

 Prof. Portalski, przez kilka lat (bo aż do 2011 roku) skutecznie łączył funkcję prezesa PTNO z rolą wiceprezesa ŚRBnP i dziekana Wydziału Nauk Technicznych Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie w Londynie. Podobne funkcje, po śmierci prof. Stanisława Portalskiego, pełnił też przez jakiś czas prof. dr Bolesław Indyk (harcmistrz, członek Związku Harcerstwa Polskiego poza granicami Kraju), który wybrany został w 2011 roku nowym prezesem PTNO i wiceprezesem ŚRBnP – role te pełnił do 2016 roku.

Odnosząc się do bieżącej działalności rady, warto podkreślić, że od wielu lat (w zmieniającym się co jakiś czas składzie) kontynuuje ona swoje cele i powierzone jej zadania prowadzenia badań naukowych i upowszechniania wiedzy o życiu, jak i dorobku Polonii i Polaków żyjących poza granicami kraju. Warto podkreślić, że nawet w trudnych miesiącach światowej epidemii COVID-19 Światowa Rada Badań nad Polonią nie zaprzestała swojej działalności i z powodzeniem zorganizowała dwie kolejne (duże) hybrydowe konferencje naukowe w Stanach Zjednoczonych.

I tak, w październiku 2020 r. uczestnicy konferencji dyskutowali na temat: „Udziału i roli Polonii Amerykańskiej w kształtowaniu stosunków polityczno-społecznych pomiędzy USA i Polską w XX i XXI wieku”, zaś rok później (w 2021 roku) podczas kolejnej konferencji skupili się na temacie: „Emigracji Stanu Wojennego – jej przyczyn, charakteru i znaczenie dla Polski z perspektywy 40 lat”. Co więcej, w 2022 i 2023 roku poszczególni członkowie zarządu rady, w tym m. in. pani dr Aneta Hoffman, dr hab. Joanna Pyłat, jak i inne osoby współpracujące z radą, zaangażowały się nie tylko w prace organizacyjno-naukowe, ale także pod szyldem rady, w wsparcie i niesienie pomocy osobom zmagającym się z trudnościami i okrucieństwami, toczonej od 24 lutego 2022 roku, na terenie Ukrainie wojny prowadzonej przeciwko temu państwu przez Rosję.

 Podkreślić należy, że atak Rosji na Ukrainę został przez członków Rady i jej zarząd stanowczo potępiony, a pomoc członków Rady ofiarowana została zarówno Ukraińcom, jaki i osobom polskiego pochodzenia (w tym posiadaczom Karty Polaka) zamieszkującym to państwo. Rok wcześniej (w 2020) zarząd ŚRBnP podejmował także intensywne działania zmierzające do  uwolnienia z więzienia w Mińsku członka zarządu ŚRBnP pani Anny Paniszewy oraz innych Polaków przetrzymywanych w białoruskich więzieniach.

 Wspominając o przyszłości rady, warto przypomnieć, że w 2000 roku prof. Andrzej Targowski ze Stanów Zjednoczonych (pionier informatyki stosowanej w Polsce), który (jak już zauważono) w latach 2001-2007 pełnił rolę prezesa ŚRBnP, odnosząc się do kwestii dorobku Polonii i Polaków żyjących poza krajem zaproponował stworzenie, tzw. „piramidy polonijnej”, tj. centrum polonijnego (funkcjonującego w Warszawie), które informowałoby osoby zainteresowane o tym „jaki wkład w rozwój danego kraju osiedlenia wnieśli Polacy”[12]. Jak wiadomo, postulat prof. Targowskiego do 2020 r. nie został przez radę zrealizowany, jednakże w ostatnim czasie sytuacja ta uległa zmianie, ponieważ z inicjatywy członków zarządu ŚRBnP, działającego pod przewodnictwem Waltera Wiesława Gołębiewskiego (pełniącego od czerwca 2007 roku) funkcję prezesa Światowej Rady Badań nad Polonią, uruchomiony został internetowy Portal Kulturowego Dziedzictwa Polonii i Polaków Zagranicą.  Projekt ten wpisuje się w założenia rady, która zgodnie z zapisami statutu powinna prowadzić (i prowadzi) badania naukowe, upowszechniając wiedzę na temat dorobku i dziedzictwa Polonii i Polaków żyjących poza krajem. Tematyka portalu „Dziedzictwa Polonii” koresponduje nie tylko z bieżącą działalność rady, ale także z planowanymi przez nią inicjatywami naukowo-badawczymi, których główne cele stanowią: podejmowanie i prowadzenie dalszych badań nad historią i dorobkiem kulturowo-naukowym i społeczno- politycznym polskiego wychodźstwa, popularyzowanie polskiego dziedzictwa – w tym polskiej kultury, języka i historii, zarówno wśród rodaków w kraju, jak i Polonii i Polaków zamieszkałych poza krajem.

Inną, ważną inicjatywą ŚRBnP są prowadzone od października 2023 roku otwarte, bezpłatne webinaria, które w I semestrze minionego roku dotyczyły Wkładu wybitnych Polek w rozwój nauki i kultury polskiej poza krajem.

[1] T. Radzik, Sześćdziesiąt lat w służbie nauki Polskie Towarzystwo naukowe na Obczyźnie 1948-2008, [w]: II Kongres Towarzystw Naukowych na Obczyźnie, PAU, Kraków 2008.

[2] Prof. Edward Szczepanik funkcję premiera rządu RP na Uchodźstwie pełnił od 1986 roku.

[3] T. Wolsza, Polityka zagraniczna Polski w latach 1944-1990 w ocenie emigracji, [w]: „Dzieje Najnowsze”, 31/4, 1999, s. 267.

[4] Pod takim tytułem zorganizowana została konferencja w Rogach w 1998 roku.

[5] Szerzej na temat historii i przedsięwzięć rady w pierwszych latach działalności, [w]: Rada Porozumiewawcza Badań nad Polonią 1996-2000. Dokumentacja działalności, oprac. W. Hładkiewicz, M. Szczerbiński, Zielona Góra 2000.

[6] T. Wolsza, Polityka zagraniczna Polski…, s. 267.

[7] Sprawozdanie Sekretarza Generalnego PTNO prof. Stanisława Portalskiego za okres od 10.12.1998 do 10.12.1999 roku, [w]: „XLII Rocznik PTNO”, Rok 1998/1999, Londyn 2000, s. 6.

[8] T. Wolsza, Polityka zagraniczna…,  s. 269.

[9] J. Kopek, Polonia wobec wyzwań przyszłości, [w]: „Dzieje najnowsze”, 32/4, 2000, s. 293.

[10] R. Sudziński, Sprawozdanie z wręczenia nagród III edycji konkursu „za osiągnięcia w badaniach nad Polonią i Emigracją” [w]: „Rocznik Polonii”, nr 2/2006, Bydgoszcz, s. 156-158.

[11] Sprawozdanie sekretarza generalnego PTNO, prof. Stanisława Portalskiego za okres od 7 grudnia 2000 do 6 grudnia 2001 r., [w]: „XLIX Rocznik PTNO”, Rok 2000/2001, Londyn 2002, s. 6.

[12] J. Knopek, Polonia wobec…, s. 295.