{"id":4678,"date":"2023-12-19T11:16:19","date_gmt":"2023-12-19T10:16:19","guid":{"rendered":"http:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/?p=4678"},"modified":"2023-12-19T11:16:19","modified_gmt":"2023-12-19T10:16:19","slug":"polskie-szkoly-parafialne-w-stanach-zjednoczonych-w-xix-wieku-rys-historyczny","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/polskie-szkoly-parafialne-w-stanach-zjednoczonych-w-xix-wieku-rys-historyczny\/","title":{"rendered":"Polskie szko\u0142y parafialne w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku \u2013 rys historyczny"},"content":{"rendered":"
\"image_pdf\"POBIERZ PDF<\/span><\/a>\"image_print\"<\/a><\/div>

Beata Katarzyna J\u0119dryka<\/p>\n

Uniwersytet Warszawski<\/p>\n

ORCID: 0000-0002-1446-8910<\/p>\n

Polskie szko\u0142y parafialne w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku \u2013 rys historyczny<\/strong><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Obecnie polska o\u015bwiata polonijna w Stanach Zjednoczonych uznawana jest na \u015bwiecie za jedn\u0105 z najlepiej zorganizowanych pod wzgl\u0119dem dydaktycznym, merytorycznym oraz administracyjnym. W przysz\u0142ym roku \u2013 2024 swoje stulecie b\u0119dzie \u015bwi\u0119towa\u0142a Centrala Polskich Szk\u00f3\u0142 Dokszta\u0142caj\u0105cych w Ameryce, najpr\u0119\u017cniej dzia\u0142aj\u0105ca organizacja parasolowa na tym terenie. Nadchodz\u0105cy jubileusz sk\u0142adnia do refleksji nad tym, jak wygl\u0105da\u0142y pocz\u0105tki polskiego szkolnictwa w Stanach Zjednoczonych, a nie by\u0142y one \u0142atwe. W niniejszym artykule chcia\u0142am w spos\u00f3b syntetyczny przedstawi\u0107 to, co mia\u0142o miejsce w o\u015bwiacie polonijnej za Oceanem w drugiej po\u0142owie XIX wieku, kiedy powo\u0142ano do \u017cycia pierwsz\u0105 polsk\u0105 szko\u0142\u0119 parafialn\u0105.<\/p>\n

Artyku\u0142 podejmuje pi\u0119\u0107 najwa\u017cniejszych zagadnie\u0144 zwi\u0105zanych z o\u015bwiat\u0105 polonijn\u0105 tego okresu. Pierwsza cz\u0119\u015b\u0107 po\u015bwi\u0119cona jest szkolnictwu ameryka\u0144skiemu i miejscu szk\u00f3\u0142 parafialnych w tym systemie. W drugiej cz\u0119\u015bci stara\u0142am si\u0119 przedstawi\u0107 fenomen szk\u00f3\u0142 parafialnych oraz ich rol\u0119 pod wzgl\u0119dem terminologicznym. Kolejne fragmenty po\u015bwi\u0119cone zosta\u0142y chronologii powstawania szk\u00f3\u0142 przy polskich parafiach na terenie Stan\u00f3w Zjednoczonych, kadrze pedagogicznej w nich pracuj\u0105cej oraz materia\u0142om dydaktycznym wykorzystywanym w procesie nauczania.<\/p>\n

Szkolnictwo ameryka\u0144skie w XIX wieku<\/strong><\/p>\n

System edukacji w Stanach Zjednoczonych od samego pocz\u0105tku swojej historii nigdy nie podlega\u0142 bezpo\u015brednio pa\u0144stwu jako jednostce terytorialno-administracyjnej. Od momentu, kiedy szkolnictwo nabra\u0142o bardziej instytucjonalnego charakteru, edukacja by\u0142a w r\u0119kach spo\u0142eczno\u015bci lokalnych lub wyznaniowych. To one decydowa\u0142y, czego i w jaki spos\u00f3b by\u0142y uczone dzieci. Wychowaniem mieli zajmowa\u0107 si\u0119 rodzice, natomiast to na gminach spoczywa\u0142 obowi\u0105zek zorganizowania zaplecza dydaktycznego, kt\u00f3re mia\u0142o umo\u017cliwia\u0107 nauk\u0119. Zaskoczeniem jest, \u017ce w najwa\u017cniejszym dokumencie USA \u2013 tj. konstytucji z 1787 roku \u2013 brakuje ust\u0119pu po\u015bwi\u0119conego edukacji. Jak wida\u0107, pa\u0144stwo unika\u0142o odpowiedzialno\u015b\u0107 za nauk\u0119 swoich obywateli. Wraz z kolejnymi poprawkami tego dokumentu, odpowiedzialno\u015b\u0107 za edukacj\u0119 zosta\u0142a ca\u0142kowicie przekazana w\u0142adzom stanowym [Mi\u0105so 1970: 97].<\/p>\n

W po\u0142owie XIX wieku formalnie zako\u0144czy\u0142 si\u0119 proces formowania si\u0119 ameryka\u0144skiego systemu o\u015bwiaty, kt\u00f3ry mia\u0142 du\u017cy wp\u0142yw na powstanie szk\u00f3\u0142 polonijnych. Szkolnictwo elementarne mia\u0142o by\u0107 powszechne, a dost\u0119p do niego m\u00f3g\u0142 mie\u0107 ka\u017cdy \u2013 biedny i bogaty, zar\u00f3wno katolik, jak i protestant. Plac\u00f3wki finansowano ze \u015brodk\u00f3w publicznych i by\u0142y one niezale\u017cne pod wzgl\u0119dem religijnym. Dlatego z programu nauczania usuni\u0119to religi\u0119, zamiast kt\u00f3rej wprowadzono \u015bwieckie zasady moralno\u015bci [Mi\u0105so 1970: 98]. Na pocz\u0105tku powszechny by\u0142 system siedmioklasowy, kt\u00f3ry zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej przekszta\u0142cony w system o\u015bmioklasowy. Kolejnym etapem nauki by\u0142a edukacja w szkole \u015bredniej \u2013 high school<\/em>. Takie rozwi\u0105zanie systemowe zachowa\u0142o si\u0119 do dzi\u015b.<\/p>\n

Wa\u017cnym momentem, maj\u0105cym wp\u0142yw na szkolnictwo w Stanach Zjednoczonych, a tak\u017ce na polonijne instytucje edukacyjne, by\u0142a poprawka do konstytucji uchwalona w 1791 roku, na mocy kt\u00f3rej nast\u0105pi\u0142o rozdzielenie ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa. Dzi\u0119ki temu zabiegowi prawnemu obywatel otrzyma\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyboru wyznania. Zmiana ta bezpo\u015brednio przyczyni\u0142a si\u0119 do pojawiania si\u0119, obok szk\u00f3\u0142 publicznych, licznych szk\u00f3\u0142 prywatnych zak\u0142adanych przez r\u00f3\u017cne ugrupowania religijne. Istotna r\u00f3\u017cnica, mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi typami palc\u00f3wek edukacyjnych, polega\u0142a na tym, \u017ce etniczne szko\u0142y wyznaniowe nie mog\u0142y korzysta\u0107 z \u017cadnych funduszy publicznych [Kucha 1995]. Tak wi\u0119c same musia\u0142y zapewni\u0107 sobie finanse, z kt\u00f3rych op\u0142aca\u0142y nie tylko nauk\u0119, ale tak\u017ce administracj\u0119 oraz zaplecze dydaktyczne.<\/p>\n

Z tej poprawki skorzysta\u0142 przede wszystkim ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki, kt\u00f3rego cz\u0142onkowie zacz\u0119li przybywa\u0107 masowo do Stan\u00f3w Zjednoczonych w II po\u0142owie XIX wieku z europejskich kraj\u00f3w katolickich, w tym tak\u017ce z Polski. To przyczyni\u0142o si\u0119 do rozkwitu tego wyznania na ternach wcze\u015bniej zamieszka\u0142ych przez cz\u0142onk\u00f3w ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego. Z roku na rok rozrasta\u0142y si\u0119 parafie i zacz\u0119to otwiera\u0107 szko\u0142y, w kt\u00f3rych nauczano zasad wiary i moralno\u015bci, czytania oraz pisania w j\u0119zyku kraju pochodzenia. W czasie trwania trzeciego synodu biskup\u00f3w katolickich w Baltimor (w 1884 roku) ustalono, \u017ce na ka\u017cdym proboszczu spoczywa\u0142 b\u0119dzie obowi\u0105zek powo\u0142ania do \u017cycia szko\u0142y w ci\u0105gu dw\u00f3ch lat od daty utworzenia parafii katolickiej na danym obszarze. Biskupi zobligowali tak\u017ce rodziny katolickie do wysy\u0142ania dzieci do szk\u00f3\u0142 parafialnych [Mi\u0105so 1970: 99 \u2013 100]. Z tego w\u0142a\u015bnie powodu pierwsze polonijne szko\u0142y w USA by\u0142y etnicznymi szko\u0142ami wyznaniowymi.<\/p>\n

Szko\u0142a parafialna<\/strong><\/p>\n

Koniecznym wydaje si\u0119 wyja\u015bnienie, czym by\u0142a i jest szko\u0142a parafialna, uwzgl\u0119dniaj\u0105c jej instytucjonalno\u015b\u0107 oraz misj\u0119. Mimo \u017ce powsta\u0142o kilka opracowa\u0144, kt\u00f3rych przedmiotem by\u0142o szkolnictwo polonijne w Ameryce P\u00f3\u0142nocnej, to jednak niewielu badaczy podj\u0119\u0142o si\u0119 pr\u00f3by wyja\u015bnienia terminu szko\u0142a parafialna. Wed\u0142ug D. Prasza\u0142owicz etniczna szko\u0142a parafialna by\u0142a instytucj\u0105, kt\u00f3r\u0105 powo\u0142ywa\u0142a do \u017cycia spo\u0142eczno\u015b\u0107 parafialna, kt\u00f3ra widzia\u0142a w tym cel zaspokajania swoich potrzeb o\u015bwiatowych i wychowawczych. Dodatkowo szko\u0142a zapewnia\u0142a ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 kulturow\u0105, a tak\u017ce podtrzymywa\u0142a relacje wsp\u00f3lnoty religijnej [Prasza\u0142owicz 1986]. Powy\u017csza definicja koncentruje si\u0119 przede wszystkim na misji, kt\u00f3r\u0105 powinna by\u0142a realizowa\u0107 jednostka dydaktyczna, funkcjonuj\u0105ca przy ko\u015bciele. Inaczej ten typ szko\u0142y postrzega Z. Sibiga, kt\u00f3ry w swoim opracowaniu, formu\u0142uj\u0105c definicj\u0119 szko\u0142y parafialnej, wykorzystuje ameryka\u0144skie badania, wed\u0142ug kt\u00f3rych jest to \u201eszko\u0142a wyznaniowa, niezale\u017cna od w\u0142adz pa\u0144stwowych, funkcjonuj\u0105ca poza obr\u0119bem o\u015bwiaty utrzymywanej z funduszy publicznych. Za pobieranie nauki w szkole parafialnej uczniowie uiszczaj\u0105 op\u0142at\u0119\u201d [Sibiga 1994: 8]. Zaproponowana definicja koncentruje si\u0119 na finasowaniu plac\u00f3wki edukacyjnej, co opr\u00f3cz religii stanowi fundamentaln\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0119 pomi\u0119dzy szko\u0142\u0105 parafialn\u0105 a publiczn\u0105 szko\u0142\u0105 nieparafialn\u0105.<\/p>\n

Na przestrzeni XIX, XX i XXI wieku polska szko\u0142a parafialna zmienia\u0142a si\u0119 pod wp\u0142ywem \u015brodowiska ameryka\u0144skiego. Stopniowo trac\u0105c sw\u00f3j etniczny charakter. Opr\u00f3cz zasady organizacji samych plac\u00f3wek modyfikacji uleg\u0142 tak\u017ce proces dydaktyczny, przez kt\u00f3ry nale\u017cy rozumie\u0107 nie tylko sposoby nauki (metody, techniki czy j\u0119zyk wyk\u0142adowy), ale tak\u017ce organizacj\u0119 edukacji od program\u00f3w nauczania po kadr\u0119 nauczycielsk\u0105. Zmiany te mo\u017cna uj\u0105\u0107 w czteroetapowym schemacie ewolucji polonijnych szk\u00f3\u0142 parafialnych.<\/p>\n

Pierwszy etap (A) to etniczna szko\u0142a parafialna, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna okre\u015bli\u0107 mianem \u201eczystej postaci szko\u0142y wyznaniowej\u201d z polskim j\u0119zykiem wyk\u0142adowym. W tym przypadku uczniowie i grono pedagogiczne pochodzili z enklawy etnicznej, a dydaktyk\u0105 zajmowali si\u0119 przede wszystkim ksi\u0119\u017ca oraz zakonnice. Kolejnym etapem (B), by\u0142a etniczna szko\u0142a parafialna w okresie amerykanizacji. W tym czasie obok j\u0119zyka polskiego jako j\u0119zyka instrukcji, pojawi\u0142 si\u0119 tak\u017ce j\u0119zyk angielski, natomiast spo\u0142eczno\u015b\u0107 szkolna poszerzy\u0142a si\u0119 o uczni\u00f3w i nauczycieli spoza diaspory. Trzeci etap (C) \u2013 to szko\u0142a parafialna o genezie etnicznej. J\u0119zykiem wyk\u0142adowym sta\u0142 si\u0119 j\u0119zyk angielski, a polszczyzna by\u0142a nauczana fakultatywnie. W\u015br\u00f3d uczni\u00f3w dominowali przedstawiciele Polonii, natomiast grono nauczycieli reprezentowa\u0142y osoby \u015bwieckie oraz osoby ameryka\u0144skiego pochodzenia. Ostatnim etapem (D) jest szko\u0142a ameryka\u0144ska, kt\u00f3ra albo istnieje przy parafii kultywuj\u0105cej polskie tradycje, albo funkcjonuje przy parafii ca\u0142kowicie zamerykanizowanej [Prasza\u0142owicz 1985: 117 \u2013 119].<\/p>\n

Szko\u0142a parafialna przez d\u0142ugi czas by\u0142a praktycznie jedyn\u0105 form\u0105 edukacji elementarnej cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci polonijnej. Bowiem emigranci mieli do wyboru dwie \u015bcie\u017cki edukacji. Pierwsza z nich to nauka w publicznej szkole, gdzie j\u0119zykiem wyk\u0142adowym by\u0142 wy\u0142\u0105cznie j\u0119zyk angielski, za\u015b druga to w\u0142a\u015bnie szko\u0142a parafialna, w kt\u00f3rej cz\u0119\u015b\u0107 wiedzy by\u0142a przekazywana w j\u0119zyku polskim. Warto zauwa\u017cy\u0107, \u017ce na prze\u0142omie XIX\/XX wieku stosunkowo niewielki odsetek przyby\u0142ych tu Polak\u00f3w pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 j\u0119zykiem angielskim, przede wszystkim z powodu hermetyczno\u015bci polskiej mniejszo\u015bci narodowej, kt\u00f3ra niech\u0119tnie utrzymywa\u0142a kontakty z Amerykanami [Wojewoda 2000]. Z tego te\u017c powodu rola szk\u00f3\u0142 parafialnych w historii ameryka\u0144skiej Polonii, szczeg\u00f3lnie w drugiej po\u0142owie XIX wieku, jest znacz\u0105ca.<\/p>\n

Pierwsze szko\u0142y \u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n

Pierwsza polska elementarna szko\u0142a parafialna zosta\u0142a utworzona w 1867 roku
\nw Teksasie, w osadzie Panna Maria [Kucha 1995]. Dat\u0119 t\u0119 mo\u017cna traktowa\u0107 jako pocz\u0105tek szkolnictwa polonijnego, jednak jest ona sporna, poniewa\u017c D. Andraka w swoich badaniach powstanie tej szko\u0142y datuje na rok 1866. Niestety wymieniona nie podaje \u017ar\u00f3d\u0142a pozyskania tej informacji [Andraka 2006]. Jeszcze inn\u0105 datacj\u0119 powstania tej plac\u00f3wki podaje J. Go\u0142\u0119biowskiego, kt\u00f3ry wskazuje, \u017ce: \u201ePierwsze informacje o nauczaniu polskich dzieci przy parafii pochodz\u0105 z osady Panna Maria w Teksasie, za\u0142o\u017conej w 1854 roku.\u201d [Go\u0142\u0119biowski 2021: 440][1]<\/a>. By\u0107 mo\u017ce wspomniany traktuje dat\u0119 utworzenia samej osady z dat\u0105 powo\u0142ania szko\u0142y. Ustalenie w\u0142a\u015bciwej daty jest zatem problematyczne, poniewa\u017c w opracowaniach naukowych wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce rozbie\u017cno\u015bci dotycz\u0105ce powstania kolejnej polskiej szko\u0142y w Milwaukee – w stanie Wisconsin. R. Kucha stwierdzi\u0142, \u017ce by\u0142o to w roku 1868 [Kucha 1995: 30], a przywo\u0142ana ju\u017c wcze\u015bniej D. Andraka, \u017ce mia\u0142o to miejsce cztery lata wcze\u015bniej – w 1864 roku [Andraka 2006: 103]. Data ta tak\u017ce pojawia si\u0119 w Encyklopedii polskiej emigracji i Polonii <\/em>pod red. K. Dopiera\u0142y, tak wi\u0119c mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce jest w\u0142a\u015bciwa [Encyklopedia 2005], tym bardziej, \u017ce zosta\u0142a ona udokumentowana w ameryka\u0144skim pi\u015bmiennictwie [za: Miko\u015b 1990: 335].<\/p>\n

W pierwszej polskiej szkole w USA w j\u0119zyku narodowym nauczano czytania, pisania oraz rachunk\u00f3w [Kucha 1995]. Polszczyzny uczy\u0142 organista Karol Ware\u0144ski, religii proboszcz parafii \u2013 Adolf Bakanowski [Mi\u0105so 1970]. Niestety, szko\u0142a niezbyt d\u0142ugo znajdowa\u0142a si\u0119 w polskich r\u0119kach. Po pi\u0119ciu latach nowy proboszcz przekaza\u0142 j\u0105 zakonnicom niemieckiego pochodzenia \u2013 The Sisters of Divine Providence [Kucha 1995]. Mniejszo\u015b\u0107 polska nie by\u0142a jednak zadowolona z tego rozwi\u0105zania, dlatego zorganizowa\u0142a dodatkowe lekcje j\u0119zyka polskiego, kt\u00f3re prowadzi\u0142a c\u00f3rka jednego z osadnik\u00f3w [Mi\u0105so 1970].<\/p>\n

Nap\u0142yw polskich emigrant\u00f3w spowodowa\u0142, \u017ce w miejscach ich osiedlenia zacz\u0119\u0142y pojawia\u0107 si\u0119 nowe szko\u0142y. W najwi\u0119kszym skupisku os\u00f3b polskiego pochodzenia \u2013 Chicago (Illinois) utworzono plac\u00f3wk\u0119 im. Stanis\u0142awa Kostki. I tym razem, podobnie jak w przypadku pierwszej polskiej szko\u0142y, w opracowaniach historycznych przytaczane s\u0105 r\u00f3\u017cne daty jej utworzenia: 1867 rok [Encyklopedia 2005: 460], b\u0105d\u017a rok 1869 [Mi\u0105so 1970]. Pewnym jest jednak to, \u017ce plac\u00f3wka ta prowadzona zar\u00f3wno przez ksi\u0119\u017cy, jak i osoby \u015bwieckie. Dydaktyk\u0105 zajmowa\u0142y si\u0119 cztery siostry zakonne, z kt\u00f3rych tylko jedna mia\u0142a polskie pochodzenie.<\/p>\n

\u00a0Nast\u0119pne szko\u0142y zacz\u0119\u0142y si\u0119 pojawia\u0107 kolejno w: Detroit – 1871 r. (Michigan), Nowym Jorku -1874 r., Buffalo (Nowy Jork) -1873 r. (lub w 1874 r.), Toledo, Blossburgu (1876 r.), La Salle (Philadelphia) – 1877 r., Bay City (Michigan) – 1878 r.), Dunkirk (Nowy Jork) – 1881 r. Niekt\u00f3re z nich rozpoczyna\u0142y swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 szybciej ni\u017c sama parafia. Tak by\u0142o w przypadku szko\u0142y \u015bw. Tr\u00f3jcy w Chicago, czy szko\u0142y w Baltimore (Maryland) -1887 r. oraz Clevelend (Ohio) \u2013 w 1890 roku [Mi\u0105so 1970; Kucha 1995; Encyklopedia 2005; Go\u0142\u0119biowski 2021].<\/p>\n

O\u017cywiona aktywno\u015b\u0107 o\u015bwiatowa polskich migrant\u00f3w pod koniec XIX wieku spowodowa\u0142a, \u017ce do 1887 roku na terenie Stan\u00f3w Zjednoczonych utworzono a\u017c 50 szk\u00f3\u0142 parafialnych, w kt\u00f3rych uczy\u0142o si\u0119 14\u00a0150 uczni\u00f3w [Mi\u0105so 1970; Miko\u015b 1990][2]<\/a>.<\/p>\n

Warto wspomnie\u0107, \u017ce od pocz\u0105tku swojego istnienia szko\u0142y parafialne mia\u0142y problemy lokalowe, z kt\u00f3rymi usilnie walczyli nie tylko nauczyciele i organizatorzy plac\u00f3wki, ale r\u00f3wnie\u017c sami rodzice. Zaj\u0119cia dydaktyczne prowadzono w prymitywnych warunkach (zazwyczaj w piwnicach ko\u015bcielnych). Sytuacja ta spowodowana by\u0142a niskim poziomem zamo\u017cno\u015bci polskich emigrant\u00f3w. W szko\u0142ach brakowa\u0142o mebli oraz podstawowych sprz\u0119t\u00f3w szkolnych, np. \u0142awek, tablic, pulpit\u00f3w. Najtrudniej pod tym wzgl\u0119dem by\u0142o na wsiach.
\nNieco lepiej w wi\u0119kszych miastach, w kt\u00f3rych diaspora dysponowa\u0142a wi\u0119kszymi mo\u017cliwo\u015bciami finansowymi i stara\u0142a si\u0119 chocia\u017c minimalnie wyposa\u017ca\u0107 izby lekcyjne [Kucha 1995].<\/p>\n

Pierwsze lekcje j\u0119zyka polskie w osadzie Panna Maria odbywa\u0142y si\u0119 w szopie, z kt\u00f3rej w 1868 roku przeniesiono szko\u0142\u0119 do nowo wybudowanej plebanii. Szko\u0142a przy parafii \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki w Chicago rozpoczyna\u0142a swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 w budynku ko\u015bcielnym. Podobnie by\u0142o w Nowym Jorku, gdzie dopiero po 34 latach zosta\u0142a przeniesiona do oddzielnego gmachu szkolnego. W szkole La Salle, w kt\u00f3rej dwie izby szkolne nie by\u0142y wstanie pomie\u015bci\u0107 ucz\u0105cych si\u0119 w tej plac\u00f3wce uczni\u00f3w w celu rozwi\u0105zania problemu dostawiono dwa baraki (przetrwa\u0142y one 25 lat). Niestety, niekt\u00f3re budynki ulega\u0142y zniszczeniu z przyczyn losowych. Tak by\u0142o w przypadku South Bend, gdzie pierwsza szko\u0142a, po dw\u00f3ch latach dzia\u0142alno\u015bci, sp\u0142on\u0119\u0142a w wyniku uderzenia pioruna. Jednak\u017ce mieszka\u0144cy tej miejscowo\u015bci nie poddali si\u0119 i wybudowali now\u0105 szko\u0142\u0119. Niestety i ta plac\u00f3wka, po 12 latach dzia\u0142alno\u015bci, tak\u017ce uleg\u0142a zniszczeniu powodu po\u017caru. Aby zapobiec podobnej sytuacji ostatecznie wybudowano solidny, jedenastoizbowy budynek, w kt\u00f3rym uczy\u0142o si\u0119 800 dzieci [Mi\u0105so 1970].<\/p>\n

Kadra pedagogiczna<\/strong><\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 Dydaktyk\u0105 w szko\u0142ach parafialnych w XIX wieku zajmowa\u0142y si\u0119 osoby nie tylko zwi\u0105zane z ko\u015bcio\u0142em. Jak ju\u017c wspomniano, w pierwszej szkole rol\u0119 nauczyciela pe\u0142ni\u0142 organista. Jednak\u017ce w 1868 roku, po podziale klas na m\u0119sk\u0105 i \u017ce\u0144sk\u0105, nauczycielem zosta\u0142 tak\u017ce sam proboszcz. Opr\u00f3cz j\u0119zyka polskiego dzieci uczy\u0142y si\u0119 te\u017c j\u0119zyka kraju osiedlenia \u00a0\u2013 tj. j\u0119zyka angielskiego, kt\u00f3rego naucza\u0142a pewna wdowa (dodatkowo prowadz\u0105c lekcje szycia). Ostatecznie, kiedy szko\u0142a ta przesz\u0142a pod opiek\u0119 si\u00f3str zakonnych przej\u0119\u0142y one edukacj\u0119 w plac\u00f3wce.<\/p>\n

Jednak na pocz\u0105tku rol\u0119 nauczycieli w plac\u00f3wkach pe\u0142ni\u0142y osoby \u015bwieckie, np. dodatkowo graj\u0105ce na organach w ko\u015bciele. Kwalifikacje pedagogiczne tych os\u00f3b by\u0142y bardzo niskie. Cz\u0119sto same mia\u0142y problemy z podstawowymi kompetencjami szkolnymi \u2013 czytaniem i pisaniem w j\u0119zyku polskim, a tym bardziej w j\u0119zyku angielskim. Bywa\u0142y te\u017c przypadki, \u017ce nauczanie dzieci powierzani niew\u0142a\u015bciwym osobom. Dowodem na to by\u0142a sytuacja w szkole \u015bw. Stanis\u0142awa w Buffalo. Pierwszy tamtejszy nauczyciel mia\u0142 sk\u0142onno\u015b\u0107 do nadu\u017cywania alkoholu. Po nim edukacj\u0105 zaj\u0105\u0142 si\u0119 malarz pokojowy, a potem stolarz. Dopiero po roku poszukiwa\u0144 uda\u0142o si\u0119 zaanga\u017cowa\u0107 do pracy absolwenta ameryka\u0144skiego seminarium pedagogicznego, kt\u00f3ry uczy\u0142 j\u0119zyka angielskiego.<\/p>\n

Trudno\u015bci z pozyskaniem \u015bwieckiej kadry pedagogicznej wynika\u0142y z jej nienajlepszej kondycji finansowej. Szko\u0142y nie mog\u0142y zaoferowa\u0107 wysokich zarobk\u00f3w. W du\u017cych i bogatych parafiach nauczyciele mogli liczy\u0107 od 40$ do 60$ miesi\u0119cznie, a w ma\u0142ych tylko na 30$. To zmusza\u0142o nauczycieli do szukania dodatkowych mo\u017cliwo\u015bci zarobkowania. Najcz\u0119\u015bciej zatrudniali si\u0119 jako pomocnicy w sklepach. Warto te\u017c wspomnie\u0107, \u017ce o posad\u0119 nauczyciela
\nw polskiej szkole parafialnej w Stanach Zjednoczonych wieku mog\u0142y ubiega\u0107 si\u0119 pod koniec XIX tylko osoby samotne. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce w\u015br\u00f3d nauczaj\u0105cych mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 tak\u017ce absolwent\u00f3w seminari\u00f3w nauczycielskich pochodz\u0105cych z zaboru pruskiego lub galicyjskiego. Pierwszym polskim nauczycielem by\u0142 Micha\u0142 Konkolewski, pochodz\u0105cy z Prus. Znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka niemieckiego wykorzystywa\u0142 do nauczania tak\u017ce dzieci niemieckich emigrant\u00f3w, kt\u00f3rych w Cleveland by\u0142o du\u017co [Mi\u0105so 1970].<\/p>\n

Z w\/w powod\u00f3w organizatorzy szkolnictwa (ksi\u0119\u017ca) szukali innych rozwi\u0105za\u0144. Ostatecznie zacz\u0119to zatrudnia\u0107 w roli nauczycielek siostry zakonne reprezentuj\u0105ce r\u00f3\u017cne zgromadzenia. Jako pierwsze nauczaniem zaj\u0119\u0142y si\u0119 dwie siostry felicjanki, kt\u00f3re dzi\u0119ki staraniom proboszcza ks. J\u00f3zefa D\u0105browskiego rozpocz\u0119\u0142y prac\u0119 w 1874 roku w osadzie Polonia, w stanie Wisconsin. To w\u0142a\u015bnie w tym miejscu wypracowano podstawy zasad funkcjonowania polskich szk\u00f3\u0142 parafialnych w USA. To r\u00f3wnie\u017c tutaj zacz\u0119to opracowywa\u0107 podstawy metod dydaktycznych stosowanych w pracy z migrantami, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej zosta\u0142y udoskonalone i by\u0142y systematycznie wdra\u017cane w systemie o\u015bwiaty polonijnej [Go\u0142\u0119biowski 2021].<\/p>\n

Du\u017cy wk\u0142ad w dydaktyk\u0119 w\u0142o\u017cy\u0142y tak\u017ce siostry ze Zgromadzenia Si\u00f3str Naj\u015bwi\u0119tszej Rodziny z Nazaretu, tzw. nazaretanki, kt\u00f3re zgodnie z za\u0142o\u017ceniami zgromadzenia (ewangelizacja poprzez uczenie) rozpocz\u0119\u0142y prac\u0119 w 1885 roku w polskich szko\u0142ach \u00a0dzia\u0142aj\u0105cych przy polskich parafiach w Chicago. Prawie dekad\u0119 p\u00f3\u017aniej (w 1894 r.) do Stan\u00f3w Zjednoczonych przyby\u0142y siostry bernardynki, kt\u00f3re prowadzi\u0142y szko\u0142y parafialne na terenie Pensylwanii. W tym samym czasie swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 pedagogiczn\u0105 rozpocz\u0119\u0142o tak\u017ce Zgromadzenie Si\u00f3str Franciszkanek B\u0142ogos\u0142awionej Kunegundy, za\u0142o\u017cone przez siostr\u0119 Mari\u0119 Teres\u0119 Dudzik w Chicago. U progu XX wieku (w 1900 roku) do USA przyby\u0142y siostry zmartwychwstanki, kt\u00f3rym powierzono najpierw szko\u0142\u0119 przy parafii Matki Bo\u017cej Anielskiej, a rok p\u00f3\u017aniej kolejn\u0105 plac\u00f3wk\u0119 dzia\u0142aj\u0105c\u0105 przy parafii \u015bw. Kazimierza w Chicago.<\/p>\n

Pisz\u0105c o pocz\u0105tkach polskich szk\u00f3\u0142 parafialnych, nale\u017cy te\u017c wspomnie\u0107 o Zgromadzeniu Si\u00f3str Szkolnych de Notre Dame, kt\u00f3re od 1873 roku prowadzi\u0142o zaj\u0119cia z uczniami nie tylko w Chicago, ale tak\u017ce w: Milwaukee, Winonie, Grand Rapids, Dubois oraz Berlinie [Kucha 1995, Go\u0142\u0119biowski 2021].<\/p>\n

Tre\u015bci edukacyjne i materia\u0142y dydaktyczne<\/strong><\/p>\n

W parafialnej szkole w osadzie Panna Maria na pocz\u0105tku nauczano tylko alfabetu i katechizmu. Brakowa\u0142o materia\u0142\u00f3w dydaktycznych, dlatego ograniczano si\u0119 do opanowania podstawowych kompetencji szkolnych \u2013 sztuki czytania i pisania. Z zagadnie\u0144 matematycznych dzieci uczy\u0142y si\u0119 tylko czterech podstawowych dzia\u0142a\u0144: dodawania, odejmowania, mno\u017cenia i dzielenia. Wprowadzono te\u017c j\u0119zyk angielski. Dziewcz\u0119ta dodatkowo uczy\u0142y si\u0119 szycia. Takie zaj\u0119cia prowadzono w Baltimore. Za\u015b w szkole w Minneapolis wprowadzono te\u017c nauk\u0119 \u015bpiewu. Dzieci, kt\u00f3re ucz\u0119szcza\u0142y do plac\u00f3wki w Buffalo uczy\u0142y si\u0119 j\u0119zyka angielskiego, arytmetyki, element\u00f3w historii Polski [Mi\u0105so 1970].<\/p>\n

Dopiero na pocz\u0105tku XX wieku programy nauczania szk\u00f3\u0142 parafialnych zosta\u0142y wzbogacone o histori\u0119 biblijn\u0105, histori\u0119 ko\u015bcio\u0142a, histori\u0119 Polski oraz polsk\u0105 literatur\u0119. W j\u0119zyku angielskim nauczano za\u015b arytmetyki, historii Stan\u00f3w Zjednoczonych, geografii, kaligrafii oraz rysunku. Tygodniowy plan ucznia obejmowa\u0142 37 godzin lekcyjnych. Nauka rozpoczyna\u0142a si\u0119 rano od nabo\u017ce\u0144stwa, a ko\u0144czy\u0142a si\u0119 oko\u0142o godziny 16. W ci\u0105gu dnia uczniowie mieli przerw\u0119 obiadow\u0105, kt\u00f3ra trwa\u0142a oko\u0142o 90 minut.<\/p>\n

Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 w tym miejscu siostry felicjanki, kt\u00f3re ju\u017c od 1894 roku modyfikowa\u0142y swoje programy nauczania. Dzi\u0119ki temu status prowadzonych przez nie plac\u00f3wek wzrasta\u0142. Na pocz\u0105tku organizowa\u0142y one dydaktyk\u0119 w szko\u0142ach dwuklasowych, do kt\u00f3rych chodzi\u0142y wy\u0142\u0105cznie dzieci polskiego pochodzenia w wieku 6 \u2013 13 lat. Nauczano w nich j\u0119zyka polskiego, j\u0119zyka angielskiego oraz religii. Dla dziewcz\u0105t przewidziano r\u00f3wnie\u017c dodatkowe zaj\u0119cia z rob\u00f3tek r\u0119cznych. System ten dawa\u0142 podstawy do nauki na dalszych etapach. Poziom drugi obejmowa\u0142 klasy od trzeciej do pi\u0105tej, a trzeci \u2013 od sz\u00f3stej do \u00f3smej. Z roku na rok, w szko\u0142ach si\u00f3str wi\u0119kszo\u015b\u0107 przedmiot\u00f3w by\u0142a wyk\u0142adana w j\u0119zyku angielskim. Dotyczy\u0142o to arytmetyki, gramatyki, literatury oraz historii. System edukacji dwuj\u0119zycznej dotyczy\u0142 tylko opanowania kompetencji w zakresie czytania i pisania. Za novum<\/em> dydaktyczne nale\u017cy uzna\u0107 wprowadzenie w felicja\u0144skich szko\u0142ach zaj\u0119\u0107 z kultury fizycznej i historii naturalnej [Kucha 1995, Go\u0142\u0119biowski 2021].<\/p>\n

Za najstarszy podr\u0119cznik do nauki j\u0119zyka polskiego jako obcego w Stanach Zjednoczonych, kt\u00f3ry by\u0142 podstawowym materia\u0142em dydaktycznym, nale\u017cy uzna\u0107 ksi\u0105\u017ceczk\u0119 Nauka pisania, czytania i rachowania do szkolnego i domowego pouczania dla dzieci katolicko-polskich w Ameryce <\/em>Ignacego Wendzi\u0144skiego. Ukaza\u0142a si\u0119 ona w 1876 roku w Chicago [Mi\u0105so 1970]. Nauczyciele w procesie dydaktycznym wykorzystywali tak\u017ce Elementarz polski, czyli nauka czytania i pisania z nauk\u0105 pisowni i gramatyki dla szk\u00f3\u0142 katolicko-polskich<\/em>, autorstwa W. Dyniewicz, wydanego w tym samym roku. Ten sam autor dwa lata wcze\u015bniej opublikowa\u0142 te\u017c Nowy elementarz polski, czyli ma\u0142y sylabikarz dla dzieci polskich\u2026<\/em> Nale\u017cy tak\u017ce wspomnie\u0107 o pierwszym obrazkowym elementarzu do nauki j\u0119zyka polskiego wydanym w 1899 roku. By\u0142 to Obrazkowy elementarz polski, czyli nauka czytania i pisania u\u0142o\u017cona pod\u0142ug najlepszej metody dla polskich szk\u00f3\u0142 elementarnych w P\u00f3\u0142nocnej Ameryce<\/em> [Klimek-Gr\u0105dzka 2017].<\/p>\n

W tym samym okresie, wspomniane wy\u017cej siostry felicjanki, w odpowiedzi na brak podr\u0119cznik\u00f3w do nauki polszczyzny, w 1877 roku samodzielnie opracowa\u0142y czytank\u0119 Ksi\u0105\u017cka do czytania dla szk\u00f3\u0142 polskich w Ameryce<\/em>, kt\u00f3ra cieszy\u0142a si\u0119 du\u017cym powodzeniem.
\nW p\u00f3\u017aniejszym okresie nauczycielki, b\u0119d\u0105ce jednocze\u015bnie cz\u0142onkiniami zgromadzenia, niejednokrotnie dokonywa\u0142y kompilacji innych tekst\u00f3w, dostosowuj\u0105c je do potrzeb szk\u00f3\u0142 parafialnych oraz ich uczni\u00f3w. Drukiem ukaza\u0142a si\u0119 geografia oraz arytmetyka dla klas ni\u017cszych i wy\u017cszych szko\u0142y parafialnej. W 1892 roku uda\u0142o si\u0119 te\u017c wyda\u0107 trzeci\u0105 czytank\u0119, kt\u00f3ra przybra\u0142a form\u0119 miniaturowej encyklopedii. Pod wzgl\u0119dem publikacji dydaktycznych zakonnice dzia\u0142a\u0142y bardzo pr\u0119\u017cnie. Do 1904 roku wyda\u0142y a\u017c 45 podr\u0119cznik\u00f3w [Kucha 1995].<\/p>\n

Innowacyjn\u0105 publikacj\u0105, by\u0142 w tamtym czasie Elementarz dla starszych dzieci<\/em>, kt\u00f3ry opracowa\u0142 Jan Barzy\u0144ski w 1878 roku, w Chicago. Jego unikatowo\u015b\u0107 polega\u0142a na tym, \u017ce tre\u015bci dydaktyczne w ksi\u0105\u017cce dotyczy\u0142y wy\u0142\u0105cznie tematyki polskiej. Rok p\u00f3\u017aniej ks. J\u00f3zef D\u0105browski wyda\u0142 Geografi\u0119 dla szk\u00f3\u0142 polskich w Ameryce<\/em>, kt\u00f3ra swoj\u0105 form\u0105 przypomina\u0142a katechizm, czyli zestaw pyta\u0144 wraz z odpowiedziami. Ksi\u0105dz by\u0142 te\u017c autorem Kr\u00f3tkiej historii o rozbiorach i powstaniach w Polsce<\/em>, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 drukiem w 1896 roku. Na pocz\u0105tku nowego stulecia opublikowa\u0142 r\u00f3wnie\u017c trzy czytanki dla szk\u00f3\u0142 parafialnych [Mi\u0105so 1970].<\/p>\n

W\u015br\u00f3d materia\u0142\u00f3w dydaktycznych wykorzystywanych do nauki j\u0119zyka polskiego mo\u017cna by\u0142o znalaz\u0142y si\u0119 te\u017c ksi\u0105\u017ceczki do czytania, dzi\u015b nazwane popularnie czytankami. Tu nale\u017cy wymieni\u0107: Przyjaciel dzieci, czyli ksi\u0105\u017cka do czytania zastosowana dla szk\u00f3\u0142 polskich w Ameryce<\/em> (W. Dynewicza z 1884 roku), Czytank\u0119 pierwsz\u0105 dla szk\u00f3\u0142 polskich w Stanach Zjednoczonych P\u00f3\u0142nocnej Ameryki<\/em> (wydan\u0105 w Chicago 1899 r.); Ksi\u0105\u017cka do czytania dla szk\u00f3\u0142 polskich w Ameryce<\/em>, kt\u00f3rej wydawc\u0105 by\u0142 J. D\u0105browski w 1878 roku [Klimek-Gr\u0105dzka 2017].<\/p>\n

Trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce niekt\u00f3re podr\u0119czniki ukazywa\u0142y si\u0119 w ma\u0142ych nak\u0142adach, a inne w masowych. Do tych drugich z pewno\u015bci\u0105 nale\u017ca\u0142y Dzieje narodu polskiego <\/em>oraz Polski, czyli geografia ojczystego kraju,<\/em> autorstwa J. Chociszewskiego. Pierwsza z wymienionych pozycji przez d\u0142u\u017cszy czas by\u0142a najpopularniejszym podr\u0119cznikiem do nauczania historii, kt\u00f3ry doczeka\u0142 si\u0119 specjalnego dodatku uwzgl\u0119dniaj\u0105cego okres popowstaniowy na ziemiach polskich. Jego nast\u0119pc\u0105 by\u0142 podr\u0119cznik Dzieje Polski dla u\u017cytku szk\u00f3\u0142 polskich w Ameryce<\/em>, opublikowany na pocz\u0105tku XX wieku (w 1906 roku, w Chicago). Charakteryzowa\u0142 si\u0119 on przyst\u0119pnym j\u0119zykiem, kt\u00f3ry nie sprawia\u0142 wi\u0119kszego k\u0142opotu odbiorcom. Cztery lata p\u00f3\u017aniej ukaza\u0142a si\u0119 Ma\u0142a historia polska dla szk\u00f3\u0142 parafialnych<\/em>, \u0142\u0105cz\u0105ca prawd\u0119 historyczn\u0105
\nz legendarnymi czasami pa\u0144stwa polskiego. Niekt\u00f3rzy uwa\u017cali, \u017ce pod wzgl\u0119dem retoryki wykazywa\u0142a tendencje moralizatorskie [Mi\u0105so 1970].<\/p>\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n

Andraka, D. (2006), Szkolnictwo polonijne i nauczyciele w USA na podstawie bada\u0144 ankietowych \u2013 wschodnie wybrze\u017ce<\/em>, [w:] O\u015bwiata polonijna na pocz\u0105tku XXI wieku. Stan i perspektywy<\/em>, red. G\u0105sowski K., M. Mazi\u0144ska-Szumska, Stowarzyszenie \u201eWsp\u00f3lnota Polska\u201d, Krak\u00f3w, s. 103 \u2013 113.<\/p>\n

Encyklopedii polskiej emigracji i Polonii<\/em>, red. K. Dopiera\u0142a, t. IV, Toru\u0144 2005, s. 460.<\/p>\n

Go\u0142\u0119biowski, J. (2021), Szkolnictwo polskie w Stanach Zjednoczonych<\/em>, \u201eStudia Polonijne\u201d T. 42, s. 439 \u2013 458.<\/p>\n

Klimek-Gr\u0105dzka, J. (2017), Z historii nauczania j\u0119zyka polskiego Polak\u00f3w w USA \u2013 przegl\u0105d podr\u0119cznik\u00f3w (wiek XIX i 1. po\u0142owa XX wieku)<\/em>, \u201eRoczniki Humanistyczne\u201d, T. LXV, z. 10, s. 42 \u2013 57.<\/p>\n

Kucha, R. (1995), Szkolnictwo polonijne w Stanach Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Tradycje i wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107<\/em>, [w:] Szkolnictwo polonijne na \u015bwiecie. Zarys syntezy<\/em>, red. Koprukowniak A., Wydawnictwo UMCS, Lublin, s. 24 \u2013 76.<\/p>\n

Mi\u0105so, J. (1970), Dzieje o\u015bwiaty polonijnej w Stanach Zjednoczonych<\/em>, PWM, Warszawa.<\/p>\n

Miko\u015b, M. J. (1990), Historia nauczania j\u0119zyka polskiego w Stanach Zjednoczonych<\/em>, [w:] J\u0119zyk polski w \u015bwiecie<\/em>, red. Miodunka W., PWN, Warszawa \u2013 Krak\u00f3w, s. 335 \u2013 340.<\/p>\n

Prasza\u0142owicz D. (1985), G\u0142\u00f3wne uwarunkowania przemian polonijnych szk\u00f3\u0142 parafialnych w Stanach Zjednoczonych Ameryki<\/em>, [w:] Polonijna o\u015bwiata szkolna i poza szkolna. Wybrane zagadnienia<\/em>, red. Koprukowniak A., R. Kucha, Wydawnictwo UMCS, Lublin.<\/p>\n

Prasza\u0142owicz, D. (1986), Ameryka\u0144ska etniczna szko\u0142a parafialna: studium por\u00f3wnawcze trzech wybranych odmian instytucji<\/em>, Zak\u0142ad Narodowy im. Ossoli\u0144skich, Wroc\u0142aw, Krak\u00f3w.<\/p>\n

Sibiga, Z. (1994), Kszta\u0142cenie polonistyczne dzieci i m\u0142odzie\u017cy w szko\u0142ach polonijnych Stan\u00f3w Zjednoczonych Ameryki P\u00f3\u0142nocnej<\/em>, Wydawnictwo Wy\u017cszej Szko\u0142y Pedagogicznej, Rzesz\u00f3w.<\/p>\n

Wojewoda, T. (2000), Problemy szkolnictwa polonijnego w USA w \u015bwietle relacji ks. J\u00f3zefa Rokosznego<\/em>, \u201eStudia Polonijne\u201d, T. 21, s. 75 \u2013 94.<\/p>\n

[1]<\/a> T. Wojewoda podaje jeszcze inn\u0105 dat\u0119 rozpocz\u0119cia dzia\u0142ania polskiej edukacji w USA \u2013 rok 1858 [Wojewoda 2000: 79].<\/p>\n

[2]<\/a> J. Go\u0142\u0119biowski stwierdzi\u0142, \u017ce w 1890 roku (licz\u0105ca oko\u0142o 800\u00a0000 ameryka\u0144ska Polonia) zrzeszona by\u0142a w 170 parafiach, kt\u00f3re prowadzi\u0142y 100 plac\u00f3wek edukacyjnych [Go\u0142\u0119biowski 2021: 456].<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Beata Katarzyna J\u0119dryka Uniwersytet Warszawski ORCID: 0000-0002-1446-8910 Polskie szko\u0142y parafialne w Stanach Zjednoczonych w XIX wieku \u2013 rys historyczny Obecnie polska o\u015bwiata polonijna w Stanach Zjednoczonych uznawana jest na \u015bwiecie za jedn\u0105 z najlepiej zorganizowanych pod wzgl\u0119dem dydaktycznym, merytorycznym oraz administracyjnym. W przysz\u0142ym roku \u2013 2024 swoje stulecie b\u0119dzie \u015bwi\u0119towa\u0142a Centrala Polskich Szk\u00f3\u0142 Dokszta\u0142caj\u0105cych […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4681,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[114],"tags":[],"class_list":["post-4678","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4678","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4678"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4678\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4682,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4678\/revisions\/4682"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4681"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4678"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4678"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4678"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}