{"id":4674,"date":"2023-12-19T11:14:34","date_gmt":"2023-12-19T10:14:34","guid":{"rendered":"http:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/?p=4674"},"modified":"2023-12-19T11:14:57","modified_gmt":"2023-12-19T10:14:57","slug":"polacy-w-xix-wiecznych-walkach-o-wolnosc-grecji","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/polacy-w-xix-wiecznych-walkach-o-wolnosc-grecji\/","title":{"rendered":"Polacy w XIX-wiecznych walkach o wolno\u015b\u0107 Grecji"},"content":{"rendered":"
\"image_pdf\"POBIERZ PDF<\/span><\/a>\"image_print\"<\/a><\/div>

Jacek Knopek<\/strong>,<\/p>\n

ORCID: 0000-0002-9878-580<\/p>\n

Polacy w XIX-wiecznych walkach o wolno\u015b\u0107 Grecji<\/strong><\/p>\n

\n

Ciekawe, aczkolwiek nieznane, s\u0105 losy Polak\u00f3w w dziejach XIX-wiecznego narodu i pa\u0144stwa greckiego. Kiedy Rzeczypospolita zosta\u0142a w II po\u0142owie XVIII w. zaw\u0142aszczona przez s\u0105siad\u00f3w, Grecja od czterech stuleci pozostawa\u0142a pod dominacj\u0105 tureck\u0105. Ziemie greckie zosta\u0142y bowiem przez ni\u0105 zaj\u0119te jeszcze w XV w. A liczne powstania antytureckie ko\u0144czy\u0142y si\u0119 tam zawsze tak samo \u2013 rzezi\u0105 na ludno\u015bci greckiej. Sytuacj\u0119 zmieni\u0142o dopiero powstanie z 1821 r., kt\u00f3re wybi\u0142o ostatecznie Grecj\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107, chocia\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 jej etnicznych ziem nadal pozostawa\u0142a pod dominacj\u0105 tureck\u0105 (co si\u0119 zmieni\u0142o dopiero w okresie wojen ba\u0142ka\u0144skich oraz I wojny \u015bwiatowej).<\/p>\n

Stwierdzi\u0107 nale\u017cy, \u017ce w XIX w. oba narody \u2013 grecki i polski – wykazywa\u0142y wzgl\u0119dem siebie wiele podobie\u0144stw odnosz\u0105cych si\u0119 zar\u00f3wno do mit\u00f3w politycznych, jak i polityki historycznej. Jednym z element\u00f3w kszta\u0142tuj\u0105cych te podobie\u0144stwa by\u0142 udzia\u0142 polskich emigrant\u00f3w politycznych w greckich zrywach narodowowyzwole\u0144czych oraz wojnach z Turkami o odzyskanie ziem historycznie greckich. Udzia\u0142 Polak\u00f3w w tych wydarzeniach jest co prawda epizodyczny, ale warty zauwa\u017cenia. Pami\u0119taj\u0105 o nim bowiem sami Grecy, a te historyczne wydarzenia wp\u0142yn\u0119\u0142y na kszta\u0142towanie wzajemnych relacji mi\u0119dzypa\u0144stwowych po I wojnie \u015bwiatowej.<\/p>\n

*<\/p>\n

Ziemie greckie sta\u0142y si\u0119 przedmiotem politycznych zainteresowa\u0144 emigracji polskiej skupionej na P\u00f3\u0142wyspie Apeni\u0144skim ju\u017c po III rozbiorze i upadku Rzeczypospolitej. Polacy, uchodz\u0105cy ze swych ziem wierzyli, \u017ce za\u0142amanie pa\u0144stwa ma charakter czasowy i stosunkowo szybko nast\u0105pi jego odrodzenie. W celu urzeczywistnienia tych idei szukali sprzymierze\u0144c\u00f3w. W tym okresie najwa\u017cniejszym sojusznikiem stawa\u0142a si\u0119 napoleo\u0144ska Francja, kt\u00f3ra wywr\u00f3ci\u0142a europejski porz\u0105dek likwiduj\u0105c monarchi\u0119. Jednak\u017ce pr\u00f3bowano te\u017c porozumie\u0107 si\u0119 z innymi narodami.<\/p>\n

Sytuacj\u0105 polityczn\u0105 i spo\u0142eczn\u0105 panuj\u0105c\u0105 na ziemiach greckich zainteresowali si\u0119 polscy senatorzy, przedstawiciele dyplomacji, armii oraz cz\u0142onkowie rz\u0105du powsta\u0144czego z 1794 r. skupieni na emigracji w Wenecji. G\u0142\u00f3wnym terenem oddzia\u0142ywa\u0144 emigracji polskiej sta\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas Wyspy Jo\u0144skie, po\u0142o\u017cone mi\u0119dzy Itali\u0105 a Grecj\u0105 kontynentaln\u0105. Od 1797 r. wyspy te znalaz\u0142y si\u0119 w kr\u0119gu zainteresowa\u0144 mocarstw europejskich \u2014 Rosji, Wielkiej Brytanii i Austrii. Pomimo to pojawi\u0142 si\u0119 plan przerzucenia \u015bwie\u017co sformowanych legion\u00f3w D\u0105browskiego na ten archipelag, gdy\u017c istnieniu tej formacji zbrojnej zagrozi\u0142y prowadzone w\u00f3wczas rokowania pokojowe. Zdaniem polskich emisariuszy przy sprzyjaj\u0105cych okoliczno\u015bciach politycznych mog\u0142yby one dotrze\u0107 do granic kraju przez pa\u0144stwo tureckie.<\/p>\n

O tych planach wspomina\u0142 gen. Franciszek Morawski (dwukrotny szef sztabu gen. Henryka D\u0105browskiego pod Berezyn\u0105 i pod Hanau): \u201eM\u00f3wi\u0142 mi wtedy D\u0105browski o rzeczonym projekcie, \u017ce gdy ju\u017c legie polskie rozbierano, na obce przemieniano wojska, za morze wreszcie, na wieczn\u0105 wysy\u0142ano strat\u0119, powzi\u0105\u0142 my\u015bl zabrania co by m\u00f3g\u0142 z tych\u017ce legii, i na okr\u0119tach, z kt\u00f3rymi si\u0119 by\u0142 porozumia\u0142, udania si\u0119 do Grecji. Tam \u0142\u0105cz\u0105c dwa nieszcz\u0119\u015bliwe ludy, pozbawione ojczyzn, chcia\u0142 za\u0142o\u017cy\u0107 nowy nar\u00f3d, pod nazw\u0105 Grecjo-polski. Zawi\u0105za\u0142 ju\u017c wtedy nawet w tej mierze korespondencj\u0119 i umow\u0119 D\u0105browski z celniejszymi Grekami i projekt ju\u017c by\u0142 zupe\u0142nie do wykonania dojrza\u0142y, kiedy rz\u0105d francuski, ostrze\u017cony o jakim\u015b skrytym zamiarze D\u0105browskiego, nag\u0142ym rozkazem przyspieszy\u0142 wypraw\u0119 Polak\u00f3w do San Domingo, tak\u017ce i\u017c o spe\u0142nieniu projektu ani my\u015ble\u0107 podobna. Ilekro\u0107 o tej \u015bmia\u0142ej my\u015bli D\u0105browskiego m\u00f3wi\u0142em, z trudno\u015bci\u0105 dawano jej wiar\u0119\u201d.<\/p>\n

W celu rozeznania sytuacji panuj\u0105cej na archipelagu oddelegowany zosta\u0142 na Korfu (najwi\u0119ksz\u0105 z Wysp Jo\u0144skich) pp\u0142k J\u00f3zef Chamand, kt\u00f3ry pomimo tego, \u017ce pochodzi\u0142 z rodziny francuskiej osiad\u0142ej na ziemiach polskich czu\u0142 si\u0119 Polakiem. Chamand bra\u0142 udzia\u0142 w wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r. prowadzonej w obronie Konstytucji 3 maja, podczas kt\u00f3rej uzyska\u0142 stopie\u0144 porucznika. Za\u015b w trakcie Powstania Ko\u015bciuszkowskiego w 1794 r. awansowany zosta\u0142 na podpu\u0142kownika. Po rozbiorach wyemigrowa\u0142 do Wiednia, a w styczniu 1797 r. zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do legion\u00f3w polskich we W\u0142oszech. Niestety jego misja na Wyspach Jo\u0144skich nie przynios\u0142a spodziewanych rezultat\u00f3w, gdy\u017c na mocy traktatu francusko-austriackiego w Campo Formio (z 17 pa\u017adziernika 1797 r.) Wyspy Jo\u0144skie zosta\u0142y przyznane Francji.<\/p>\n

Ponown\u0105 uwag\u0119 polska emigracja skierowa\u0142a na Wyspy Jo\u0144skie w roku nast\u0119pnym, gdy flota rosyjsko-turecka opanowa\u0142a ca\u0142y archipelag – poza Korfu, kt\u00f3ra podda\u0142a si\u0119 ostatecznie 3 marca 1799 r.<\/p>\n

Propozycja polskiej generalicji dotycz\u0105ca wys\u0142ania legion\u00f3w na Korfu zosta\u0142a poruszona nawet we francuskiej Komisji Handlowej. Zamierza\u0142a ona wys\u0142a\u0107 dwie polskie legie, aby wywo\u0142a\u0142y powstanie w Grecji przeciw panowaniu tureckiemu, gdy\u017c Turcja coraz bardziej popada\u0142a w zale\u017cno\u015b\u0107 od Rosji. Po upadku Korfu Komisja Handlowa zosta\u0142a jednak zlikwidowana, a powo\u0142ana Rzeczypospolita Siedmiu Wysp Jo\u0144skich sta\u0142a si\u0119 wasalem Porty otoma\u0144skiej, wchodz\u0105c w bezpo\u015bredni\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 od Turcji. Skorzysta\u0142a na tym Wielka Brytania, kt\u00f3ra w okresie wojen napoleo\u0144skich za pomoc\u0105 desantu wojskowego przej\u0119\u0142a je, co potwierdzono podczas obrad Kongresu Wiede\u0144skiego w 1815 r. Obszar ten do Imperium Brytyjskiego nale\u017ca\u0142 do 1864 r., kiedy ostatecznie przekazany zosta\u0142 (w akcie dobrej woli) Grecji.<\/p>\n

Po raz ostatni zamierzano wykorzysta\u0107 dwana\u015bcie tysi\u0119cy polskich legionist\u00f3w na terenie ziem greckich w 1801 r. Zgodnie z tym zamierzeniem opracowywano specjalne projekty dotycz\u0105ce przej\u0119cia Wysp Jo\u0144skich i p\u00f3\u0142wyspu Peloponez, jednak\u017ce plany te pozosta\u0142y tylko niezrealizowanymi projektami. Ostatecznie Napoleon Bonaparte zmieni\u0142 bieg wydarze\u0144 i legiony polskie wys\u0142ane zosta\u0142y na San Domingo. Aczkolwiek, latem 1805 r. na Korfu chcia\u0142 si\u0119 przedosta\u0107 jeszcze jeden z braci Szubert\u00f3w (Jan lub J\u00f3zef), ale po przybyciu na wysp\u0119 zosta\u0142 aresztowany przez wojska rosyjskie. By\u0142a to ostatnia akcja wywiadowcza polskiej emigracji, skupionej po upadku Rzeczypospolitej we W\u0142oszech.<\/p>\n

Koncepcja zorganizowania na ziemiach greckich polskiego osadnictwa wojskowego, kt\u00f3re mia\u0142oby dba\u0107 o organizacj\u0119 polskiej armii i broni\u0107 miejscowej ludno\u015bci, upad\u0142a wraz z wymarszem niedobitk\u00f3w legionowych do kraju na pocz\u0105tku 1807 r.<\/p>\n

*<\/p>\n

Polacy aktywnie w\u0142\u0105czyli si\u0119 w sprawy odrodzenia pa\u0144stwa greckiego podczas powstania narodowego w tym kraju w latach 1821-1829. Powstanie to by\u0142o nast\u0119pstwem wydarze\u0144 zwi\u0105zanych z wielk\u0105 rewolucj\u0105 bur\u017cuazyjn\u0105 we Francji oraz europejskiej epopei napoleo\u0144skiej. Rewolucja francuska umocni\u0142a bowiem w\u015br\u00f3d narod\u00f3w europejskich przekonanie o mo\u017cliwo\u015bci zwyci\u0119stwa \u201eruch\u00f3w wolno\u015bciowych\u201d. Podobnie ide\u0119 t\u0119 widziano i na ziemiach greckich. Greccy powsta\u0144cy otrzymywali wsparcie finansowe i ideologiczne od Filiki Heteria (Stowarzyszenia \u017byczliwych), tajnego ugrupowania, kt\u00f3rego cz\u0142onkowie rekrutowali si\u0119 spo\u015br\u00f3d kupc\u00f3w i intelektualist\u00f3w \u017cyj\u0105cych na wygnaniu w Europie \u015arodkowej i Wschodniej. W 1820 r. kierownictwo w Filiki Heteria obj\u0105\u0142 Aleksandros Ypsilantis, by\u0142y adiutant cara rosyjskiego Aleksandra I.<\/p>\n

A. Ypsilantisa \u0142\u0105czy\u0142y zatem zwi\u0105zki z ziemiami polskimi, znajduj\u0105cymi si\u0119 pod zaborem rosyjskim. Oko\u0142o 1820 r. przebywa\u0142 on w Kijowie, gdzie pozna\u0142 Juli\u0119 W\u0105sowicz, c\u00f3rk\u0119 konfederata barskiego (pozostawa\u0142a w tym czasie pod opiek\u0105 szambelana Adama W\u0105sowicza), kt\u00f3rej si\u0119 o\u015bwiadczy\u0142. Jednak\u017ce do \u015blubu nie dosz\u0142o, poniewa\u017c adiutant zmar\u0142 – po podj\u0119tej przez niego wyprawie na Wo\u0142oszczyzn\u0119 (le\u017c\u0105cej w granicach imperium tureckiego) maj\u0105cej na celu wzniecenie antytureckiego powstania w\u015br\u00f3d S\u0142owian. Mimo to wyprawa ta sta\u0142a si\u0119 sygna\u0142em do rozpocz\u0119cia og\u00f3lnonarodowego powstania greckiego i wyzwolenia kraju spod jarzma tureckiego.<\/p>\n

Warto wspomnie\u0107, \u017ce na Wo\u0142oszczyzn\u0119 wraz z ksi\u0119ciem greckim uda\u0142o si\u0119 tak\u017ce kilku polskich student\u00f3w ze Lwowa, kt\u00f3rzy, jednak\u017ce wkr\u00f3tce powr\u00f3cili oni w granice zaborowe. Pod rozkazami A. Ypsilantisa walczy\u0142 w Mo\u0142dawii m.in. Garnowski. Z kr\u0119g\u00f3w bliskich poecie Juliuszowi S\u0142owackiemu uda\u0142 si\u0119 tam r\u00f3wnie\u017c Spitznagel. Inny Polak \u2014 Zakrzewski by\u0142 oficerem w szeregach powsta\u0144czych, a Aleksander Wodzicki, walcz\u0105cy z Turkami, dotar\u0142 do Grecji z Krakowa.<\/p>\n

Kilka nazwisk polskich odnotowuje te\u017c Historia wsp\u00f3\u0142czesnej Grecji<\/em> autorstwa G.K. Kordatou, w kt\u00f3rej odnotowano, i\u017c w powstaniu 1821-1829 bra\u0142 udzia\u0142 major Grabowski, dowodz\u0105cy oddzia\u0142em powsta\u0144czym na Peloponezie (Morei) i na Krecie. Po zako\u0144czonych walkach powr\u00f3ci\u0142 on jednak do Warszawy. W\u015br\u00f3d wzi\u0119tych do niewoli tureckiej znajdowa\u0142 si\u0119 te\u017c pewien mieszkaniec Warszawy \u2014 Kusianowski. Przez Ba\u0142kany uda\u0142o si\u0119 do powstania przedosta\u0107 te\u017c Bili\u0144skiemu, kt\u00f3ry doszed\u0142 do Peloponezu, gdzie walczy\u0142 w obronie Grecji. W pocz\u0105tkowym okresie powstania wzi\u0105\u0142 w nim r\u00f3wnie\u017c udzia\u0142 polski ochotnik \u2014 Leszczy\u0144ski, kt\u00f3ry z rozkazu greckiego rz\u0105du uda\u0142 si\u0119 do Tesalii z zamiarem wzniecenia powstania na ty\u0142ach wojsk tureckich. Kiedy wspomniany, podczas walk z Turkami, zosta\u0142 ranny zaopiekowali si\u0119 nim greccy pasterze, dzi\u0119ki czemu prze\u017cy\u0142 i dotar\u0142 do Epiru<\/p>\n

W 1821 r. z cudzoziemc\u00f3w przybywaj\u0105cych do Grecji utworzono regularny, umundurowany i uzbrojony po europejsku batalion, kt\u00f3ry po p\u00f3\u0142rocznych walkach uleg\u0142 rozbiciu (17 lipca 1822 r.) w krwawej bitwie pod Peta w Epirze. Dow\u00f3dc\u0105 batalionu by\u0142 W\u0142och – p\u0142k Tarella, szefem sztabu Niemiec – hrabia Normand, honorowym szefem -Aleksandros Mavrokordatos, a oficerem sztabowym Francuz – Maxime Raybaud. W formacji tej s\u0142u\u017cyli tak\u017ce Polacy. Pod rozkazami Normanda walczy\u0142 m. in. kapitan kawalerii, dow\u00f3dca drugiej kompanii Mizewski (Mirdzewski, Mierzejewski), kt\u00f3ry dowodzi\u0142 \u017co\u0142nierzami polskimi, kt\u00f3rych by\u0142o ok. dwudziestu. Dwunastu spo\u015br\u00f3d nich poleg\u0142o w s\u0142ynnej bitwie pod Peta (w okolicy miasta Arta w Epirze) w lipcu 1822 r. Z pogromu pod Peta ocaleli jedynie kapitan Kutzowski (Kutrzewki), Gerzanski (Ger\u017ca\u0144ski) i Henryk Jossadrowski. Ten ostatni urodzi\u0142 si\u0119 1 stycznia 1801 r. w Hamburgu. Do Grecji przyby\u0142 w 1821 r. i bra\u0142 udzia\u0142 w r\u00f3\u017cnych bitwach jako oficer kawalerii. Walczy\u0142 m. in. na wyspie Chios w marcu 1822 r., gdzie zosta\u0142 ranny w r\u0119k\u0119. Po raz drugi ranny zosta\u0142 pod Peta. Nast\u0119pnie bra\u0142 udzia\u0142 w bitwie pod Tripoli na Peloponezie, a w marcu 1827 r. (s\u0142u\u017c\u0105c pod rozkazami francuskiego gen. Faviera) wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 w ataku na Akropol.<\/p>\n

W Grecji walczyli jeszcze inni Polacy, ale nic bli\u017cszego o nich nie wiadomo. W\u015br\u00f3d nich wyr\u00f3\u017cni\u0107 mo\u017cna: Denkowskiego, Oskara, Pomorskiego i Odworskiego, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1829 r. na wyspie Poros \u2013 le\u017c\u0105cej u wybrze\u017cy Peloponezu.<\/p>\n

Po bitwie pod Peta oddzia\u0142y powsta\u0144cze wycofa\u0142y si\u0119 do Mesolongion (Messolongi, Missolongi), gdzie 15 lipca 1822 r. odby\u0142 si\u0119 pogrzeb zmar\u0142ych podczas odwrotu. Po raz pierwszy w czasie powstania Mesolongion zosta\u0142o obl\u0119\u017cone w 1822 r., a po raz drugi w latach 1825 – 1826 r.). To obl\u0119\u017cenie zako\u0144czy\u0142o si\u0119 masakr\u0105 ludno\u015bci miasta i partyzant\u00f3w. Mia\u0142o to miejsce po przyst\u0105pieniu wojsk egipskich do pacyfikacji powstania greckiego. W tym czasie si\u0142y muzu\u0142ma\u0144skie mia\u0142y wyra\u017an\u0105 przewag\u0119 militarn\u0105 i liczebn\u0105 nad oddzia\u0142ami partyzant\u00f3w greckich. Podczas pr\u00f3by przebicia si\u0119 z obl\u0119\u017conego miasta w okoliczne g\u00f3ry poleg\u0142a wi\u0119ksza cz\u0119\u015b\u0107 powsta\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich tak\u017ce ochotnicy z ziem polskich. Jednemu z umocnionych bastion\u00f3w w Mesolongion nadano nazw\u0119 \u201eKo\u015bciuszko\u201d, a na czele za\u0142ogi tego skrzyd\u0142a fortu sta\u0142 p\u0142k. Ger\u017ca\u0144ski. Fakty te \u015bwiadcz\u0105 o du\u017cym zainteresowaniu Polak\u00f3w Grecj\u0105 i jej losem.<\/p>\n

Groby Grek\u00f3w i filhellen\u00f3w greckich, kt\u00f3rzy polegli w czasie obl\u0119\u017cenia znajduj\u0105 si\u0119 za dawnym murem obronnym na terenie miasta, na starannie utrzymanym Cmentarzu Bohater\u00f3w w Heroon. Zbiorowa mogi\u0142a polskich powsta\u0144c\u00f3w (polskich filhellen\u00f3w), usytuowana w miejscu dawnych stanowisk obronnych oddzia\u0142\u00f3w polskich – ods\u0142oni\u0119ta w 1938 roku, symbolizuje polski wk\u0142ad w odbudow\u0119 nowo\u017cytnej pa\u0144stwowo\u015bci greckiej. Warto wspomnie\u0107, \u017ce Grecja by\u0142a pierwszym pa\u0144stwem, kt\u00f3re zaistnia\u0142o na mapie Europy po Kongresie Wiede\u0144skim.<\/p>\n

Po II wojnie \u015bwiatowej Grecj\u0119 odwiedzi\u0142 kilkukrotnie Jan Alfred Szczepa\u0144ski, kt\u00f3ry Cmentarz Bohater\u00f3w opisa\u0142 on w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy: \u201eGrabowa aleja wiedzie pod najlepiej utrzymany zbiorowy pomnik ku czci Filellenon Eroon. Na nim napis fundatora: Svenska Orientlinjen Reste V\u00e2rden 1939. Kopiec kamienny i lufy staro\u015bwieckich armat, wymierzone w ciebie. Stele grobowe ustawiono w heroonie r\u00f3wnie\u017c na cze\u015b\u0107 Botzarisa i Kasalisa. Wiemy, \u017ce jest tu i \u00f3w polski pomnik z lat mi\u0119dzywojennych. Szukamy go, niecierpliwi. Stoi troch\u0119 z boku, ale nietrudno go odnale\u017a\u0107, ca\u0142y park przecie niedu\u017cy. Grobowiec jak grobowiec, dla obcych ca\u0142kiem nieciekawy, wymiary skromne. Zwyczajne elementy: p\u0142asko po\u0142o\u017cona p\u0142yta, okolona darni\u0105; druga p\u0142yta, ustawiona pionowo i uwie\u0144czona marmurowym krzy\u017cem. Na p\u0142ycie-cokole napis dwuj\u0119zyczny: \u00ab1826. Yper Hellados kai Poloniae. Za Grecje i Polske!\u00bb. Na p\u0142ycie-nagrobku orze\u0142 polski w reliefie, skrzyd\u0142a ma rozpostarte, pod nim jakie\u015b emblematy, bodaj\u017ce szabla i czako legionisty. Ca\u0142o\u015b\u0107 wykona\u0142a pracownia rze\u017abiarska Achellesa Abergis w Atenach\u201d.<\/p>\n

W tym czasie do Grecji wybra\u0142o si\u0119 tak\u017ce dw\u00f3ch student\u00f3w Uniwersytetu Wiede\u0144skiego Henryk Bogda\u0144ski i Franciszek Zab\u0142ocki, kt\u00f3rzy wyruszyli z Wiednia 1 lipca 1826 r., z zamiarem udzia\u0142u w greckim powstaniu. Chcieli oni utorowa\u0107 szlak dla innych os\u00f3b, kt\u00f3re mia\u0142y podobne zamiary. Wymienieni, ze wzgl\u0119du na niewystarczaj\u0105cy zas\u00f3b \u015brodk\u00f3w finansowych, udali si\u0119 w podr\u00f3\u017c pieszo. Po drodze zwiedzili po\u0142udniow\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 Cesarstwa Austriackiego. Ich droga bieg\u0142a z Wiednia przez Bratys\u0142aw\u0119, Budapeszt, Zagrzeb do Triestu. W Trie\u015bcie do\u015bwiadczyli niedostatku, z tego te\u017c powodu (po 10 tygodniach) powr\u00f3cili do Wiednia. \u017baden z przewo\u017anik\u00f3w nie chcia\u0142 ich bowiem przewie\u017a\u0107 na ziemie greckie ogarni\u0119te powstaniem.<\/p>\n

Podobn\u0105 podr\u00f3\u017c odby\u0142 polski poeta Seweryn Goszczy\u0144ski, kt\u00f3ry po wst\u0105pieniu do patriotycznego Zwi\u0105zku Wolnych Polak\u00f3w w Warszawie wyruszy\u0142 w stron\u0119 Odessy, aby stamt\u0105d dosta\u0107 si\u0119 do Grecji. Doszed\u0142, jednak tylko do Humania, gdzie pozosta\u0142, by powr\u00f3ci\u0107 do stolicy Kr\u00f3lestwa Polskiego i wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w Powstaniu Listopadowym.<\/p>\n

Przypomnie\u0107 nale\u017cy, \u017ce w \u00f3wczesnym spo\u0142ecze\u0144stwie polskim pojawi\u0142y si\u0119 dwa nurty pomocy dla Grek\u00f3w walcz\u0105cych o obron\u0119 w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci i odrodzenie pa\u0144stwa greckiego. Pierwszy wywodzi\u0142 sw\u00f3j pocz\u0105tek z romantycznego okresu rozwoju ziem polskich pod zaborami – przywi\u0105zania do wolno\u015bci i my\u015bli o odrodzonej ojczy\u017anie. Drugi wyp\u0142ywa\u0142 z racji wsp\u00f3lnej sprawy obu narod\u00f3w, czyli doprowadzenia do odrodzenia na mapach politycznych Europy pa\u0144stwa polskiego i greckiego. Powstanie Hellady mog\u0142o bowiem wp\u0142yn\u0105\u0107 na kszta\u0142towanie pa\u0144stwa polskiego.<\/p>\n

*<\/p>\n

Po upadku Wiosny Lud\u00f3w w Europie do Grecji przedostali si\u0119 te\u017c \u017co\u0142nierze legionu Mickiewicza, kt\u00f3ry walczy\u0142 na P\u00f3\u0142wyspie Apeni\u0144skim, m.in. w obronie powsta\u0144c\u00f3w w\u0142oskich w Rzymie. Jednak\u017ce pomimo tego, \u017ce do Grecji dotar\u0142o w tym czasie ok. 160 polskich powsta\u0144c\u00f3w, nie odegrali oni jednak powa\u017cniejszej roli w \u017cyciu tego kraju, m. in. dlatego, \u017ce wkr\u00f3tce zostali wydaleni poza granice tego pa\u0144stwa (chocia\u017c niekt\u00f3rzy na miejscu zmarli).<\/p>\n\n\n\n\n
<\/td>\n<\/tr>\n
<\/td>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Po 1830 r. Kreta (Kriti) znajdowa\u0142a si\u0119 w dalszym ci\u0105gu pod panowaniem tureckim. Z tego te\u017c powodu, co kilka lat wybucha\u0142y tam powstania narodowe maj\u0105ce na celu przy\u0142\u0105czenie wyspy do ziem greckich b\u0105d\u017a uzyskanie przez ni\u0105 suwerenno\u015bci. Powa\u017cniejszy zryw narodowo-wyzwole\u0144czy wybuch\u0142 w 1866 r. W walkach na Krecie uczestniczyli w\u00f3wczas tak\u017ce powsta\u0144cy z polskim rodowodem (potomkowie Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy walczyli w latach dwudziestych o wyzwolenie Grecji). W\u015br\u00f3d nich byli m. in. synowie Henryka Jossadrowskiego, kt\u00f3ry osiad\u0142 w Grecji na sta\u0142e i o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Greczynk\u0105 – Konstantyn i Jan. Konstanty Jassadrowski zgin\u0105\u0142 podczas jednej z potyczek. Jego brat Jan, urodzony w Argos (na Peloponezie) w 1842 r., po wzi\u0119ciu udzia\u0142u w powstaniach greckich dos\u0142u\u017cy\u0142 si\u0119 rangi pu\u0142kownika piechoty.<\/p>\n

Warto wspomnie\u0107 i o tym, \u017ce polscy osadnicy \u017cyj\u0105cy w tureckim Adampolu, zmuszeni do oddania broni wykorzystywanej przez nich w Powstaniu Styczniowym cz\u0119sto sprzedawali j\u0105 w\u0142a\u015bnie Grekom. Uczyni\u0142 tak niejaki Oksza, kt\u00f3ry w latach 1866 – 1867 podj\u0105\u0142 t\u0119 bro\u0144 z tureckiej cytadeli i sprzeda\u0142 Grekom, kt\u00f3rzy po raz kolejny chwycili za bro\u0144 przeciwko Turkom. Ci ostatni podejrzewali, \u017ce bro\u0144 t\u0119 przetrzymywali u siebie Polacy. To przyk\u0142ad po\u015bredniej pomocy udzielonej Grekom przez Polak\u00f3w.<\/p>\n

W 1896\/97 r. Grecja po raz kolejny d\u0105\u017cy\u0142a do przy\u0142\u0105czenia (enosis) Krety do swego pa\u0144stwa, kt\u00f3ra nadal wchodzi\u0142a w sk\u0142ad pa\u0144stwa tureckiego. By\u0142a to kontynuacja polityki z poprzednich lat (Megalou Idea \u2014 Wielka Idea), kt\u00f3rej propagatorem by\u0142 jeden z najwybitniejszych polityk\u00f3w greckich wywodz\u0105cych si\u0119 w\u0142a\u015bnie z Krety \u2014 Eleftherios Venizelos. Polega\u0142a ona na przy\u0142\u0105czeniu do Kr\u00f3lestwa Greckiego starych, etnicznie greckich terytori\u00f3w Cesarstwa Bizanty\u0144skiego. Kiedy na tej wyspie wybuch\u0142o powstanie antytureckie, rz\u0105d grecki wysy\u0142a\u0142 tam posi\u0142ki wojskowe oraz zaopatrzenie. W odpowiedzi na pomoc dostarczan\u0105 Krete\u0144czykom, wojska tureckie zaatakowa\u0142y Grecj\u0119 na l\u0105dzie sta\u0142ym w Tesalii. W wojnie tej po raz kolejny uczestniczyli i wyr\u00f3\u017cnili si\u0119 polscy emigranci, a honor cofaj\u0105cej si\u0119 armii greckiej uratowa\u0142 gen. Konstanty Smole\u0144ski<\/strong>, kt\u00f3ry brawurow\u0105 szar\u017c\u0105 kawalerii pod Welestyn\u0105 nie pozwoli\u0142 Turkom na bezpo\u015brednie opanowanie greckiej stolicy. Po raz drugi wzi\u0105\u0142 tak\u017ce udzia\u0142 w tym powstaniu Jan Jossadrowski, syn polskiego emigranta.<\/p>\n

W wojnie grecko-tureckiej 1897 r. uczestniczy\u0142 te\u017c Zygmunt Mineyko, jeden z najwybitniejszych polskich emigrant\u00f3w jacy osiedli w Grecji. Mineyko urodzi\u0142 si\u0119 w Ba\u0142waniszkach na Litwie i o powrocie do tej krainy marzy\u0142 do ko\u0144ca swoich dni. Podczas nauki w imperium carskim zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z organizacjami patriotycznymi, a po ich rozpracowaniu przez carsk\u0105 tajn\u0105 policj\u0119 wyemigrowa\u0142 poza granice kraju, kontynuuj\u0105c nauk\u0119 we Francji i W\u0142oszech. Z emigracji powr\u00f3ci\u0142 na rodzinn\u0105 ziemi\u0119 w 1863 r. \u2013 wzi\u0105\u0142 w\u00f3wczas udzia\u0142 w powstaniu narodowowyzwole\u0144czym. Po bitwie pod Rosoliszkami dosta\u0142 si\u0119 do carskiej niewoli – skazany zosta\u0142 na dwana\u015bcie lat katorgi w kopalniach nerczy\u0144skich. Z zes\u0142ania uda\u0142o mu si\u0119 jednak zbiec do Francji. Tam uko\u0144czy\u0142 studia in\u017cynieryjne, a p\u00f3\u017aniej rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 administracyjn\u0105 w pa\u0144stwie tureckim. Kiedy osiad\u0142 w Janinie (Ioanina), jako naczelny in\u017cynier Epiru i Tesalii, zwi\u0105za\u0142 si\u0119 z ludno\u015bci\u0105 greck\u0105 zamieszkuj\u0105c\u0105 pogranicze turecko-greckie. Tam r\u00f3wnie\u017c o\u017ceni\u0142 si\u0119 z c\u00f3rk\u0105 greckiego dyrektora gimnazjum Prozerpin\u0105 Manarys. Ostatecznie w 1891 roku przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Aten. W czasie wojny krete\u0144skiej by\u0142 cz\u0142onkiem komisji wykonawczej do spraw krete\u0144skich, nast\u0119pnie pracowa\u0142 jako szef sekcji topograficznej greckiego sztabu. Jego syn, Stanis\u0142aw, uczestniczy\u0142 natomiast w akcji przeciwko panowaniu tureckiemu na wyspie Lesbos (Mitilini).<\/p>\n

Polscy wojskowi w trakcie wojny grecko-tureckiej 1897 r. walczyli r\u00f3wnie\u017c pod rozkazami greckiego kapitana – Varatassi w Tesalii. Polacy wyr\u00f3\u017cnili si\u0119 m. in. 5 maja 1897 r., w bitwie pod Domokos – kilku z nich poleg\u0142o.<\/p>\n

Po rozgromieniu armii greckiej przez Turk\u00f3w na l\u0105dzie sta\u0142ym do mediacji zwa\u015bnionych stron przyst\u0105pi\u0142y w\u00f3wczas mocarstwa europejskie: Wielka Brytania, Francja, W\u0142ochy i Rosja. Jednocze\u015bnie interesy tych pa\u0144stw zacz\u0119\u0142y by\u0107 coraz bardziej widoczne w tej cz\u0119\u015bci basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego. W celu niedopuszczenia do upadku pa\u0144stwa greckiego w\/w pa\u0144stwa wys\u0142a\u0142y sw\u0105 flot\u0119 na Morze Jo\u0144skie i Egejskie, a na Krecie wyl\u0105dowa\u0142 desant pa\u0144stw sprzymierzonych. W\u00f3wczas te\u017c podzielono wysp\u0119 na cztery cz\u0119\u015bci, a ka\u017cde z europejskich mocarstw nadzorowa\u0142o zawieszenie broni pomi\u0119dzy ludno\u015bci\u0105 greck\u0105 a tureck\u0105. By\u0142a to pierwsza znana nam misja pokojowa nadzorowana przez mocarstwa, powsta\u0142a w wyniku tocz\u0105cego si\u0119 konfliktu etnicznego.<\/p>\n

Na terytorium podleg\u0142ym administracji rosyjskich genera\u0142\u00f3w przybyli (na prze\u0142omie XIX i XX w.) tak\u017ce \u017co\u0142nierze polscy s\u0142u\u017c\u0105cy w armii rosyjskiej. Pocz\u0105tkowo by\u0142o ich ponad tysi\u0105c. Jednak\u017ce po ustabilizowaniu sytuacji politycznej na wyspie, garnizon rosyjski zmniejszy\u0142 si\u0119, tym samym spad\u0142a tak\u017ce liczba Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy s\u0142u\u017c\u0105c w tym garnizonie przebywali na tym obszarze, odt\u0105d stanowili oni grup\u0119 ok. 400-osobow\u0105.<\/p>\n

Interwencja mocarstw europejskich w sprawy grecko-tureckie doprowadzi\u0142a te\u017c do nadania Krecie (wyspie zamieszka\u0142ej zar\u00f3wno przez nacj\u0119 greck\u0105, jak i tureck\u0105), szerokiej autonomii, kt\u00f3ra zako\u0144czy\u0142a si\u0119 w\u0142\u0105czeniem jej w sk\u0142ad pa\u0144stwa greckiego po drugiej wojnie ba\u0142ka\u0144skiej (w 1913 roku), w kt\u00f3rej tak\u017ce uczestniczyli (po stronie greckiej) pojedynczy \u017co\u0142nierze polskiego pochodzenia – w wi\u0119kszo\u015bci potomkowie polskich emigrant\u00f3w osiedlonych w Helladzie w XIX stuleciu.<\/p>\n

Na Krecie w miejscowo\u015bci Rethimnon (Retimno) do dnia dzisiejszego funkcjonuje (obok miejscowego cmentarza prawos\u0142awnego) cmentarz katolicki. W obr\u0119bie jego mur\u00f3w odnale\u017a\u0107 mo\u017cna 18 polskich grob\u00f3w. Poch\u00f3wk\u00f3w \u017co\u0142nierzy polskich s\u0142u\u017c\u0105cych w armii rosyjskiej – nadzoruj\u0105cej rozejm grecko-turecki, narzucony Grecji przez mocarstwa europejskie na tej wyspie. Polacy tu pochowani, zmarli z powodu chor\u00f3b, upa\u0142\u00f3w i specyficznych warunk\u00f3w geograficzno-klimatycznych. Polskimi (zniszczonymi) grobami zainteresowa\u0142 si\u0119 w 1929 r. proboszcz katolicki w Retimno – Joseph Gondrand, kt\u00f3ry zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 ze stosown\u0105 informacj\u0105 w tej sprawie do Poselstwa Rzeczypospolitej Polskiej w Atenach, plac\u00f3wka ta z kolei poinformowa\u0142a o sprawie Ministerstwo Spraw Zagranicznych (MSZ) w Warszawie.<\/p>\n

Z informacji ks. Gondranda wynika\u0142o, \u017ce groby polskie by\u0142y powa\u017cnie zdewastowane, a koszt ich odnowienia mia\u0142 wynie\u015b\u0107 ok. 60 tysi\u0119cy drachm greckich. \u015arodki na ten cel przekaza\u0142o polskie MSZ. Ostatecznie, 3 maja 1933 r., pose\u0142 polski w Atenach – W\u0142adys\u0142aw Jurjewicz – poinformowa\u0142 polskie w\u0142adze, \u017ce prace na cmentarzu w Rethimnon s\u0105 na uko\u0144czeniu. R\u00f3wnocze\u015bnie prosi\u0142 o nades\u0142anie ostatniej transzy na pokrycie koszt\u00f3w remontu, w kwocie 9,5 tysi\u0105ca drachm<\/p>\n

W pa\u017adzierniku 1933 r. MSZ poinformowa\u0142o przedstawicielstwo w Atenach, \u017ce \u201eog\u00f3lny napis na cmentarzu w Rethymo [Rethimnon \u2013 J. K.] wzniesiony kosztem pa\u0144stwa polskiego, dla uczczenia pami\u0119ci Polak\u00f3w poleg\u0142ych w walkach na Krecie w latach 1897-1906, powinien by\u0107 umieszczony w j\u0119zyku polskim i w miejscowym obowi\u0105zuj\u0105cym j\u0119zyku urz\u0119dowym. Napis ten winien brzmie\u0107: Polska Odrodzona poleg\u0142ym Rodakom\u201d<\/p>\n

Uroczyste otwarcie cmentarza, z 18 odnowionymi grobami polskich wojskowych, nast\u0105pi\u0142o 18 grudnia 1933 r. Za pomoc przy porz\u0105dkowaniu grob\u00f3w polskich nadano odznaczenie Z\u0142otego Krzy\u017ca Zas\u0142ugi francuskiemu agentowi konsularnemu w Rethimnon i proboszczowi miejscowej parafii katolickiej.<\/p>\n

\n

Co prawda udzia\u0142 polskich emigrant\u00f3w w XIX-wiecznych greckich zrywach narodowo-wyzwole\u0144czych by\u0142 skromny, bo dotyka\u0142 pojedynczych os\u00f3b lub ma\u0142ych grup, ale pod wzgl\u0119dem jako\u015bciowym odr\u00f3\u017cnia\u0142 si\u0119 od innych europejskich nacji. Kilku bowiem emigrant\u00f3w, spo\u015br\u00f3d niewielkiej ich liczby, osiedli\u0142o si\u0119 na miejscu staj\u0105c si\u0119 elitami greckiego \u017cycia pa\u0144stwowego i wojskowego. Pami\u0119\u0107 o tych osobach zosta\u0142a zachowana w Helladzie do dzisiaj, co znalaz\u0142o odzwierciedlenie w licznych imprezach patriotycznych i narodowych organizowanych wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie z okazji 200-lecia odrodzenia pa\u0144stwa greckiego.<\/p>\n

\n

*<\/p>\n

\n

Bi b l i o g r a f i a<\/p>\n

– Bogda\u0144ski H., Dziennik podr\u00f3\u017cy z lat 1826 i 1827<\/em>, oprac. J. D\u0142ugosz i J.A. Kosi\u0144ski, Krak\u00f3w 1980.<\/p>\n

– Knopek J., Polacy w Grecji. Historia i wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107<\/em>, Bydgoszcz 1997.<\/p>\n

– Malinowski G., Hellenopolonica. Miniatury z dziej\u00f3w polsko-greckich<\/em>, Wroc\u0142aw 2019.<\/p>\n

– Ok\u0119cki S., Z dziej\u00f3w polsko-greckiego braterstwa broni<\/em>, \u201eWojskowy Przegl\u0105d Historyczny\u201d 1971, nr 1.<\/p>\n

– Pacho\u0144ski J, Polacy na Wyspach Jo\u0144skich i niedosz\u0142a Rzeczpospolita Polsko-Grecka (1795-1807)<\/em>, \u201eZeszyty Naukowe. Prace Historyczne WSP Katowice\u201d 1964, nr 1.<\/p>\n

– Roussos-Milidonis M., J\u00e4ger B., Das Denkmal der Philhellenen in der Katholischen Kirche zu Nafplio<\/em>, Athen 1992.<\/p>\n

– Sinko T., Udzia\u0142 Polak\u00f3w w bojach i pracach Hellady<\/em>, \u201ePrzegl\u0105d Wsp\u00f3\u0142czesny\u201d 1932, t. 42.<\/p>\n

– Strasburger J., Le philhellenisme en Pologne aux ann\u00e8es de l`insur\u00e8ction Grecque 1821-1828<\/em>, \u201cBalkan Studies\u201d (Saloniki) 1971, t. 12.<\/p>\n

– Szczepa\u0144ski J.A., Podr\u00f3\u017c do ziemi greckiej z Neapolu \u015bladami Juliusza S\u0142owackiego<\/em>, Krak\u00f3w 1979.<\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jacek Knopek, ORCID: 0000-0002-9878-580 Polacy w XIX-wiecznych walkach o wolno\u015b\u0107 Grecji Ciekawe, aczkolwiek nieznane, s\u0105 losy Polak\u00f3w w dziejach XIX-wiecznego narodu i pa\u0144stwa greckiego. Kiedy Rzeczypospolita zosta\u0142a w II po\u0142owie XVIII w. zaw\u0142aszczona przez s\u0105siad\u00f3w, Grecja od czterech stuleci pozostawa\u0142a pod dominacj\u0105 tureck\u0105. Ziemie greckie zosta\u0142y bowiem przez ni\u0105 zaj\u0119te jeszcze w XV w. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":3588,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[114],"tags":[],"class_list":["post-4674","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-aktualnosci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4674","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4674"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4674\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4677,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4674\/revisions\/4677"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/media\/3588"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}