{"id":3949,"date":"2023-01-06T11:47:09","date_gmt":"2023-01-06T10:47:09","guid":{"rendered":"http:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/?p=3949"},"modified":"2023-01-27T10:02:01","modified_gmt":"2023-01-27T09:02:01","slug":"krzysztof-arciszewski-najslynniejszy-awanturnik-i-zolnierz-rzeczpospolitej-xvii-wieku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/krzysztof-arciszewski-najslynniejszy-awanturnik-i-zolnierz-rzeczpospolitej-xvii-wieku\/","title":{"rendered":"Krzysztof Arciszewski \u2013 najs\u0142ynniejszy awanturnik i \u017co\u0142nierz, Rzeczpospolitej XVII wieku"},"content":{"rendered":"
\"image_pdf\"POBIERZ PDF<\/span><\/a>\"image_print\"<\/a><\/div>

Jan Znajdek<\/strong><\/h3>\n

\u00a0<\/strong>Krzysztof Arciszewski \u2013 najs\u0142ynniejszy awanturnik i \u017co\u0142nierz, Rzeczpospolitej XVII wieku <\/strong><\/h3>\n

Krzysztof Arciszewski nale\u017cy niezaprzeczalnie do najbardziej znanych \u201enajg\u0142o\u015bniejszych\u201d ludzi swoich czas\u00f3w, stanowi\u0142y o tym przygody jego \u017cycia, znakomite czyny i liczne zas\u0142ugi. By\u0142 jednym z bardziej s\u0142awnych rycerzy XVII wieku, pu\u0142kownik, dow\u00f3dca wojsk l\u0105dowych holenderskich kompanii zachodnio \u2013 indyjskich w Brazylii, tam te\u017c by\u0142 genera\u0142em artylerii nast\u0119pnie admira\u0142em, a w p\u00f3\u017aniejszym czasie genera\u0142em ca\u0142ej artylerii koronnej w Polsce.<\/p>\n

Urodzony w 1592 roku w wielkopolskim Rogalinie, w szlacheckiej aria\u0144skiej rodzinie Eliasza Arciszewskiego herbu Prawdzic i Heleny z Zakrzewskich. Edukacj\u0119 odebra\u0142 w szkole\u00a0aria\u0144skiej\u00a0w\u00a0\u015amiglu, nast\u0119pnie w Akademii (r\u00f3wnie\u017c aria\u0144skiej) w Rakowie, dalej za\u015b (od roku 1608) kszta\u0142ci\u0142 si\u0119 we\u00a0Frankfurcie nad Odr\u0105.<\/p>\n

Po uko\u0144czeniu nauk oddany zosta\u0142 na dw\u00f3r ksi\u0119cia Krzysztofa Radziwi\u0142\u0142a, hetmana polnego litewskiego w Bir\u017cach. Uczestnicz\u0105c w prowadzonych przez ksi\u0119cia wyprawach przeciwko Tatarom, oraz Szwedom w kampanii o Inflanty, odznacza\u0142 si\u0119 m\u0119stwem, odwag\u0105 i rzadko spotykan\u0105 znajomo\u015bci\u0105 sztuki wojennej, przez co pozyska\u0142 jego zaufanie i sympati\u0119 oraz sta\u0142 si\u0119 jednym z jego najbardziej zaufanych dworzan. \u00a0Ksi\u0105\u017c\u0119 zleca\u0142 mu do wykonania czynno\u015bci wymagaj\u0105ce szczeg\u00f3lnego oddania i zaufania, st\u0105d te\u017c mi\u0119dzy innymi Arciszewski dostawa\u0142 do realizacji najdra\u017cliwsze zadania, z zawiadywaniem s\u0142u\u017cb\u0105\u00a0 policji wojskowej w\u0142\u0105cznie.<\/p>\n

W tym czasie ojciec Arciszewskiego Eliasz – w\u0142a\u015bciciel miasta \u015amigla (z powodu k\u0142opot\u00f3w maj\u0105tkowych) zmuszony by\u0142 sprzeda\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 miasta Kacprowi Brze\u017anickiemu, adwokatowi, cz\u0142owiekowi zr\u0119cznemu i bogatemu, chocia\u017c o w\u0105tpliwej proweniencji.<\/p>\n

Jaruzel Kacper Brze\u017anicki (vel Brzezi\u0144ski) urodzi\u0142 si\u0119 przypuszczalnie mi\u0119dzy 1560 a 1570 rokiem, mia\u0142 niepewne nazwisko i pochodzenie[1]<\/a>. Prawdopodobnie \u201eprzeredagowa\u0142\u201d brzmienie swojego nazwiska na Brze\u017anicki, aby m\u00f3c sugerowa\u0107 szlacheckie pochodzenie. Pracowa\u0142 jako adwokat i korzystaj\u0105c z popularno\u015bci w\u015br\u00f3d szlachty w\u015blizn\u0105\u0142 si\u0119 do jej grona. Nabywaj\u0105c dobra od ojca Krzysztofa, Eliasza Arciszewskiego nie zap\u0142aci\u0142 nale\u017cnej sumy, a skoro nie chcia\u0142 umowy dotrzyma\u0107 Eliasz Arciszewski w 1613 roku pozwa\u0142 go do trybuna\u0142u w Piotrkowie. Procesy, kt\u00f3re si\u0119 wywi\u0105za\u0142y, doprowadzi\u0142y do ruiny rodzin\u0119 Arciszewskich. Brze\u017anicki przewleka\u0142 sprawy, dop\u00f3ty, dop\u00f3ki ca\u0142a sprawa nie zako\u0144czy\u0142a si\u0119 kl\u0119sk\u0105 Arciszewskich. W tamtym okresie dochodzenie sprawiedliwo\u015bci przez osobiste prowadzenie procesu natrafia\u0142o na du\u017ce koszty, a ponadto przy systemie jaki si\u0119 wytworzy\u0142, strona nie maj\u0105ca dochod\u00f3w b\u0142\u0105ka\u0142a si\u0119 po izbach s\u0105dowych i cz\u0119sto odje\u017cd\u017ca\u0142a z niczym, a nim trafi\u0142a do w\u0142a\u015bciwego urz\u0119dnika\/referendarza z regu\u0142y by\u0142o ju\u017c po sprawie. Tak te\u017c Eliasz Arciszewski straci\u0142 maj\u0105tek na skutek dzia\u0142a\u0144 nieuczciwego, przewrotnego prawnika. Nie widz\u0105c za\u015b mo\u017cliwo\u015bci skutecznego dochodzenia swoich roszcze\u0144 na drodze prawnej wymierzenie sprawiedliwo\u015bci zleci\u0142 swoim synom.<\/p>\n

Dramaturgii sprawy dope\u0142nia\u0142 fakt, \u017ce Krzysztof wraz z bratem po powrocie z wypraw wojennych nie\u00a0tylko musieli patrze\u0107 na\u00a0ruin\u0119 rodziny, ale\u00a0i\u00a0znosi\u0107 arogancj\u0119 plebejusza, kt\u00f3ry dzi\u0119ki prawniczym kruczkom za\u017c\u0105da\u0142 nawet od\u00a0m\u0142odego Arciszewskiego udokumentowania szlachectwa.<\/p>\n

Jak wynika z r\u00f3\u017cnych przekaz\u00f3w[2]<\/a> 19\u00a0kwietnia 1623\u00a0r. w\u00a0lesie czai\u0142o si\u0119 kilkana\u015bcie ludzi uzbrojonych w\u00a0szable, rusznice. Wszystko t\u0119gie ch\u0142opy, obeznane z\u00a0polem bitwy, w\u015br\u00f3d nich sta\u0142 Krzysztof Arciszewski, m\u0142odzian, kt\u00f3ry ju\u017c rok wcze\u015bniej wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119 odwag\u0105 i\u00a0waleczno\u015bci\u0105 w\u00a0bitwie ze\u00a0Szwedami pod\u00a0Mitaw\u0105. Tam w\u0142a\u015bnie w\u00a0s\u0142u\u017cbie ksi\u0119cia Krzysztofa Radziwi\u0142\u0142a przeszed\u0142 sw\u00f3j chrzest bojowy[3]<\/a>. Rok p\u00f3\u017aniej nabyte umiej\u0119tno\u015bci postanowi\u0142 wykorzysta\u0107 w\u00a0prywatnym celu i jak ju\u017c wskazano ze swoj\u0105 \u015bwit\u0105 oczekiwa\u0142 na\u00a0Kacpra Brze\u017anickiego \u2013\u00a0cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zrujnowa\u0142 i\u00a0upodli\u0142 jego r\u00f3d. Gdy na\u00a0drodze pojawi\u0142 si\u0119 Brze\u017anicki ze\u00a0swoimi pacho\u0142kami, zacz\u0119\u0142a si\u0119 walka. Krzysztof Arciszewski stan\u0105\u0142 twarz\u0105 w\u00a0twarz ze\u00a0znienawidzonym juryst\u0105. Ten zazwyczaj pewny siebie cz\u0142owiek my\u015bla\u0142 \u017ce\u00a0wyjdzie ca\u0142o z\u00a0tej awantury. Ale Krzysztof zarzuci\u0142 znienacka Brze\u017anickiemu p\u0119tl\u0119 sznura na\u00a0szyj\u0119, wsiad\u0142 na\u00a0konia i\u00a0ruszy\u0142, wraz ze\u00a0swoj\u0105 \u015bwit\u0105, w\u00a0kierunku pobliskiego Ponina, gdzie znajdowa\u0142 si\u0119 plac, na\u00a0kt\u00f3rym tracono przest\u0119pc\u00f3w. Chcia\u0142 tam wym\u00f3c na\u00a0jury\u015bcie zrzeczenie si\u0119 wszystkich praw do\u00a0maj\u0105tku Arciszewskich. Arogancki prawnik, nadal przekonany o\u00a0swojej wybitno\u015bci nie\u00a0wierzy\u0142 jednak, \u017ce\u00a0Krzysztof zrobi mu co\u015b wi\u0119cej ni\u017c\u00a0to\u00a0poni\u017cenie. Nie\u00a0godzi\u0142 si\u0119 na\u00a0warunki Arciszewskiego.<\/p>\n

Nie\u00a0przewidzia\u0142 jednak m\u0142odzie\u0144czego gniewu, zdenerwowany Arciszewski nie\u00a0wytrzyma\u0142 oporu Brze\u017anickiego i\u00a0wypali\u0142 do\u00a0niego z\u00a0rusznicy. Strzelili tak\u017ce jego ludzie. Brze\u017anicki ju\u017c kona\u0142, gdy ogarni\u0119ty \u017c\u0105dz\u0105 mordu Arciszewski podci\u0105\u0142 mu gard\u0142o no\u017cem, nast\u0119pnie wyci\u0105gn\u0105\u0142 j\u0119zyk i\u00a0przybi\u0142 go\u00a0do\u00a0szubienicy[4]<\/a>.<\/p>\n

Za czyn ten Trybuna\u0142 koronny skaza\u0142 go na wieczn\u0105 banicj\u0119 i konfiskat\u0119 d\u00f3br, w\u00f3wczas ukry\u0142 si\u0119 w Bir\u017cach u ksi\u0119cia Radziwi\u0142\u0142a, kt\u00f3ry nast\u0119pnie sfinansowa\u0142 jego wyjazd do Holandii. Tam mia\u0142 uczy\u0107 si\u0119 rzemios\u0142a wojennego jednocze\u015bnie by\u0107 korespondentem zagranicznym ksi\u0119cia i informowa\u0107 go o wszystkich nowinkach[1]<\/a> a jednocze\u015bnie wykonywa\u0142 jego zlecenia. Za swoje us\u0142ugi Arciszewski otrzymywa\u0142 zasi\u0142ki pieni\u0119\u017cne, ale szybko zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 do Gwardii Holenderskiej.<\/p>\n

I tak w 1624 roku w Hadze zacz\u0119\u0142o si\u0119 dla Arciszewskiego nowe \u017cycie. Flota Holenderska \u00f3wcze\u015bnie bowiem zdominowa\u0142a handel morski w Europie, a jej kupcy zak\u0142adali faktorie na ca\u0142ym \u015bwiecie, docieraj\u0105c nawet do dalekiej Azji. Nap\u0119dzana przez ludzi morza Niderland\u00f3w koniunktura dawa\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 rozwoju tamtejszych uniwersytet\u00f3w a co za tym idzie szeroko rozumianej my\u015bli technicznej. In\u017cynierowie holenderscy do\u015bwiadczeni walkami z Hiszpanami byli mistrzami w budowaniu twierdz i umacnianiu port\u00f3w. Arciszewski podziwia\u0142 ich dokonania i chcia\u0142 posi\u0105\u015b\u0107 t\u0119 wiedz\u0119 i umiej\u0119tno\u015bci. W zwi\u0105zku z tym, analizowa\u0142 ca\u0142ymi tygodniami plany fortyfikacji i port\u00f3w, rozwi\u0105zywa\u0142 problemy taktyki wojennej oraz opanowa\u0142 zasady dzia\u0142ania nowych rodzaj\u00f3w broni.<\/p>\n

Chc\u0105c mie\u0107 dost\u0119p do \u017ar\u00f3de\u0142 umo\u017cliwiaj\u0105cych mu nauk\u0119 \u201erzemios\u0142a wojennego\u201d zaci\u0105gn\u0105\u0142 si\u0119 do wojsk ksi\u0119cia Maurycego Ora\u0144skiego i uczestniczy\u0142 w wojnie z Hiszpani\u0105, g\u0142\u00f3wnie w d\u0142ugotrwa\u0142ych walkach o Bred\u0119. W tym czasie ju\u017c do\u015b\u0107 g\u0142o\u015bno m\u00f3wiono o nim jako o znakomitym \u017co\u0142nierzu, taktyku i znawcy sztuki wojennej, nawet pomimo tego, \u017ce \u00a0kilku miesi\u0119czna obrona Bredy zako\u0144czy\u0142a si\u0119 niepowodzeniem.<\/p>\n

W 1625 roku Arciszewski potajemnie wr\u00f3ci\u0142 do Polski maj\u0105c nadziej\u0119, \u017ce b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 wzi\u0105\u0107 udzia\u0142 w kampanii przeciwko Szwedom. Krzysztof Radziwi\u0142\u0142 uzna\u0142 jednak, \u017ce wi\u0119cej korzy\u015bci osi\u0105gnie wysy\u0142aj\u0105c Arciszewskiego do Francji, gdzie dzia\u0142aj\u0105c \u201eniejawnie\u201d b\u0119dzie pracowa\u0142 na rzecz detronizacji Zygmunta III Wazy[5]<\/a> i wyniesienia na tron polski Gastona ksi\u0119cia orlea\u0144skiego, brata kr\u00f3la francuskiego[6]<\/a>. Dzia\u0142ania Arciszewskiego do\u015b\u0107 szybko si\u0119 wyda\u0142y, poniewa\u017c jego korespondencja z ksi\u0119ciem Radziwi\u0142\u0142em wpad\u0142a w r\u0119ce ludzi kr\u00f3la. Radziwi\u0142\u0142 za\u015b wypar\u0142 si\u0119 inspiracji Arciszewskiego do dzia\u0142ania co w konotacji z jego s\u0142aw\u0105 brutalnego banity spowodowa\u0142o, \u017ce nikt nie zadawa\u0142 pyta\u0144 i ca\u0142a wina spad\u0142a na niego. Uwzgl\u0119dniaj\u0105c to a tak\u017ce fakt, \u017ce Zygmunt III za\u017c\u0105da\u0142 od infantki hiszpa\u0144skiej Izabelli, regentki Belgii wydania Krzysztofa Arciszewskiego jako winnego zbrodni stanu – uprzedzony o gro\u017c\u0105cych mu konsekwencjach – \u00a0Krzysztof zbieg\u0142 do Francji. Przebywa\u0142 tam w r\u00f3\u017cnych miastach, a zaci\u0105gn\u0105wszy si\u0119 do wojska uczestniczy\u0142 w obl\u0119\u017ceniu La Rochelle i tam w\u0142a\u015bnie sta\u0142 si\u0119 s\u0142awnym na ca\u0142\u0105 Europ\u0119. W trakcie tych dzia\u0142a\u0144 bowiem zaprojektowa\u0142 i nadzorowa\u0142 budow\u0119 wielkiej morskiej grobli, kt\u00f3ra odci\u0119\u0142a obl\u0119\u017cone miasto od dostaw, co w efekcie spowodowa\u0142o upadek twierdzy. P\u00f3\u017aniej aktywnie uczestniczy\u0142 w walkach z Hugonotami i Anglikami. Nieustannie d\u0105\u017c\u0105c do doskonalenia swych umiej\u0119tno\u015bci w sztuce wojennej nie zwraca\u0142 uwagi u czyjego boku walczy, tak wi\u0119c w wojnie trzydziestoletniej zdarzy\u0142o mu si\u0119 walczy\u0107 po obu stronach konfliktu. Mo\u017cna dzisiaj powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142 ortodoksyjnym profesjonalist\u0105, kt\u00f3remu obce s\u0105 problemy ideowe, wierno\u015b\u0107 moralnym zasadom, za\u015b przewodni\u0105 jego norm\u0105 etyczn\u0105 by\u0142a ch\u0119\u0107 walki i sta\u0142e doskonalenie si\u0119 w rzemio\u015ble wojennym.<\/p>\n

Po zako\u0144czeni wyprawy francuskiej wr\u00f3ci\u0142 do Holandii, a nie mog\u0105c powr\u00f3ci\u0107 do kraju szuka\u0107 pocz\u0105\u0142 mo\u017cliwo\u015bci dalszego rozwoju rzemios\u0142a wojennego. Jako, \u017ce poczynania wojenne polskiego najemnika znane ju\u017c by\u0142y w ca\u0142ej ogarni\u0119tej wojn\u0105 trzydziestoletni\u0105 Europie, ka\u017cda ze stron chcia\u0142a skorzysta\u0107 z umiej\u0119tno\u015bci Polaka. Otrzyma\u0142 oferty mi\u0119dzy innymi od niemieckich ksi\u0105\u017c\u0105t przygotowuj\u0105cych si\u0119 do wojny z cesarzem Gustawem Adolfem, jak r\u00f3wnie\u017c od armii cesarza Habsburga. Wybra\u0142 jednak s\u0142u\u017cb\u0119 w holenderskiej Kompanii Zachodnioindyjskiej, kt\u00f3ra to Kompania pr\u00f3bowa\u0142a zmonopolizowa\u0107 handel trzcin\u0105 cukrow\u0105 w Brazylii dotychczas kontrolowany przez Hiszpan\u00f3w i Portugalczyk\u00f3w. W\u00f3wczas te\u017c zmieni\u0142 \u2013 chyba aby zyska\u0107 zaufanie i wzgl\u0119dy ortodoksyjnych w tym zakresie Holendr\u00f3w\u00a0 \u2013\u00a0 swoje wyznanie socynia\u0144skie (arianie) na kalwi\u0144skie.<\/p>\n

Jego zamorskie przygody\u00a0 sw\u00f3j pocz\u0105tek mia\u0142y lutym 1630\u00a0r., kiedy to holenderska flota pod\u00a0dow\u00f3dztwem pu\u0142kownika Diederika van Waerdenburgha dotar\u0142a do\u00a0wybrze\u017cy Brazylii. W\u00a0randze kapitana, wspomaga\u0142 go\u00a0w\u0142a\u015bnie Krzysztof Arciszewski. Od\u00a0czas\u00f3w La Rochelle Polak uchodzi\u0142 za\u00a0specjalist\u0119 od\u00a0obl\u0119\u017ce\u0144 i\u00a0forteli, dlatego to\u00a0on podczas obrad rady wojennej by\u0142 g\u0142\u00f3wnym specjalist\u0105 od\u00a0tego typu operacji.<\/p>\n

Pierwszym celem Holendr\u00f3w by\u0142o zaj\u0119cie silnie ufortyfikowanej Olindy. Arciszewski wykorzysta\u0142 s\u0142abo\u015b\u0107 przeciwnika, ustali\u0142 bowiem, \u017ce\u00a0miasto jest niemal bezbronne od\u00a0strony l\u0105du. Opracowa\u0142 wi\u0119c plan wedle kt\u00f3rego flota skupi\u0142a uwag\u0119 obro\u0144c\u00f3w ogniem dzia\u0142 od\u00a0strony morza, a\u00a0w\u00a0mi\u0119dzyczasie piechota dokona\u0142a desantu na\u00a0l\u0105d poza zasi\u0119giem wzroku wroga. Nast\u0119pnie wojska holenderskie przeprowadzi\u0142y gwa\u0142towny szturm i\u00a0szybko opanowa\u0142y Olind\u0119. Holendrzy bardzo szybko zaj\u0119li tak\u017ce pobliskie Recife. W\u00a0przeci\u0105gu nast\u0119pnych tygodni mi\u0119dzy innymi dzi\u0119ki zdolno\u015bciom i\u00a0zmys\u0142owi taktycznemu Arciszewskiego, uda\u0142o si\u0119 Holendrom przej\u0105\u0107 kolejne forty. Zwyci\u0119stwa te\u00a0zapocz\u0105tkowa\u0142y 24-letni\u0105 okupacj\u0119 Pernambuco przez wojska Zjednoczonych Prowincji. W 1632 roku Holendrzy \u2013 prowadz\u0105c jednocze\u015bnie dalsze podboje \u2013 przyst\u0105pili do odbudowy kapitanii Pernambuco, d\u0105\u017c\u0105c do zagospodarowania zniszczonych plantacji trzciny cukrowej i naprawy m\u0142yn\u00f3w cukrowych. Arciszewski czynnie uczestniczy\u0142 w odbudowie zdobytego terytorium, bior\u0105c jednocze\u015bnie udzia\u0142 w posiedzeniach rady, s\u0142u\u017cy\u0142 swoim do\u015bwiadczeniem zar\u00f3wno w odniesieniu do spraw administracyjnych jak i mo\u017cliwo\u015bci dalszego podboju maj\u0105cego na celu zwi\u0119kszenie posiadania Holendr\u00f3w. Po paru miesi\u0105cach oczekiwania, ruch\u00f3w, taktycznych i\u00a0po wznowieniu walk Arciszewski zosta\u0142 majorem. Wszystko dzi\u0119ki kolejnemu pomys\u0142owi, kt\u00f3ry nie\u00a0przyszed\u0142 Holendrom do\u00a0g\u0142owy. Dow\u00f3dcy holenderscy nie\u00a0mogli bowiem sobie da\u0107 rady ze\u00a0zdobyciem dobrze ufortyfikowanej strategicznej wyspy zwanej Itamaraka. Tym razem zamiast pr\u00f3by desantu, kt\u00f3ry m\u00f3g\u0142 si\u0119 sko\u0144czy\u0107 rzezi\u0105 atakuj\u0105cych, Arciszewski nakaza\u0142 budow\u0119 cyplu jak najdalej wysuni\u0119tego w\u00a0stron\u0119 wyspy. Stamt\u0105d przez wiele dni, wraz ze\u00a0swoimi lud\u017ami, uprzykrza\u0142 \u017cycie obro\u0144com wyspy silnym ogniem artyleryjskim. W\u00a0ko\u0144cu Portugalczycy musieli si\u0119 podda\u0107. Kariera Arciszewskiego w\u00a0Brazylii nabra\u0142a rozp\u0119du.<\/p>\n

W lutym 1633 roku Arciszewski zgodnie z wcze\u015bniej podpisanym kontraktem wyjecha\u0142 z Brazylii i wr\u00f3ci\u0142 do Holandii. W tym czasie na tron polski wst\u0105pi\u0142 W\u0142adys\u0142aw IV, kt\u00f3ry chc\u0105c mie\u0107 w swoich szeregach znanego \u00a0na \u015bwiecie rycerza wezwa\u0142 Arciszewskiego do powrotu do kraju. Jednak\u017ce Kompania Zachodnioindyjska nie chcia\u0142a si\u0119 pozby\u0107 tak znakomitego wojownika i opr\u00f3cz szeregu r\u00f3\u017cnych obietnic, w uznaniu zas\u0142ug w\u00a01634\u00a0roku, nadano mu stopie\u0144 pu\u0142kownika oraz mianowano g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cym wojsk l\u0105dowych.<\/p>\n

Wielkopolanin nie\u00a0zawi\u00f3d\u0142 zaufania kupc\u00f3w, w lipcu 1634 roku wyruszy\u0142 do Brazylii
\ni niezw\u0142ocznie rozpocz\u0105\u0142 now\u0105 ofensyw\u0119. Dowodzone przez niego oddzia\u0142y 4 grudnia 1634 roku zdoby\u0142y miasto Parahib\u0119 (zdobywaj\u0105c przy tym 99 dzia\u0142), w czerwcu 1635 roku zdoby\u0142 twierdz\u0119 Arrayal a w styczniu 1636 roku Porto Calvo, nast\u0119pnie kierowa\u0142 obl\u0119\u017ceniem miasta Nazareth. Zaj\u0105\u0142 potem miasto St. Laurent a posuwaj\u0105c si\u0119 dalej odni\u00f3s\u0142 szereg zwyci\u0119stw
\nw potyczkach z Hiszpanami i Portugalczykami. To\u00a0w\u00a0tym czasie Arciszewski zyska\u0142 niezwyk\u0142\u0105 popularno\u015b\u0107, tak\u017ce w\u015br\u00f3d mas. Brawurowa ucieczka z\u00a0niewoli podczas obl\u0119\u017cenia twierdzy Arrayal, pokonanie id\u0105cych w\u00a0sukurs Portugalczykom oddzia\u0142\u00f3w hiszpa\u0144skich, zw\u0142aszcza budz\u0105cych postrach tercios [7]<\/strong><\/a><\/em> \u2013\u00a0te\u00a0wyczyny Arciszewskiego upami\u0119tnione zosta\u0142y m.in. pomnikiem wystawionym w\u00a0Pernambuco, z\u0142otym \u0142a\u0144cuchem honorowym i\u00a0wybitym na\u00a0jego cze\u015b\u0107 okoliczno\u015bciowym medalem[8]<\/a>.<\/p>\n

W 1637 zosta\u0142 wicegubernatorem holenderskiej Brazylii, podw\u0142adnym\u00a0hrabiego Jana Maurycego de Nassau-Siegen (bratanka namiestnika Holandii). Przez pewien czas pe\u0142ni\u0142 funkcj\u0119 wodza naczelnego si\u0142 holenderskich w Brazylii. Jednak r\u00f3\u017cnica pogl\u0105d\u00f3w na spos\u00f3b prowadzenia kampanii w Brazylii pomi\u0119dzy Arciszewskim a hrabi\u0105 de Nassau doprowadzi\u0142a do powrotu Arciszewskiego do Holandii w 1637.<\/p>\n

W Amsterdamie powitano go jak bohatera, mianowano admira\u0142em a burmistrz Amsterdamu zawiesi\u0142 na piersi Polaka z\u0142oty \u0142a\u0144cuch i medal z napisem Victtricem Accipe Laurum[9]<\/strong><\/a>. <\/em>Przez d\u0142ugi czas Arciszewski znajdowa\u0142 si\u0119 w centrum zainteresowania mieszka\u0144c\u00f3w Amsterdamu, a na ulicach towarzyszy\u0142y mu wiwatuj\u0105ce t\u0142umy. Zosta\u0142 te\u017c zaproszony na uroczyste zebranie Rady Kompanii Zachodnioindyjskiej, gdzie z\u0142o\u017cono mu gratulacje i wyrazy uznania, nast\u0119pnie uczestniczy\u0142 w specjalnie zwo\u0142anym na jego cze\u015b\u0107 posiedzeniu rz\u0105du. W wielu wydawnictwach holenderskich i niemieckich ukaza\u0142y si\u0119 podobizny Arciszewskiego oraz kr\u00f3tkie \u017cyciorysy, w kt\u00f3rych podkre\u015blano jego dzielne czyny[10]<\/a>.<\/p>\n

W rok p\u00f3\u017aniej z\u0142y obr\u00f3t spraw na kontynencie po\u0142udniowoameryka\u0144skim – mianowicie na skutek b\u0142\u0119d\u00f3w hrabiego Nassau, cz\u0119\u015b\u0107 fort\u00f3w i ziem przesz\u0142a ponownie w r\u0119ce Portugalczyk\u00f3w – \u00a0sk\u0142oni\u0142 Holendr\u00f3w do ponownego wys\u0142ania do Brazylii, tym razem ju\u017c genera\u0142a Arciszewskiego. Tak wi\u0119c mianowano go genera\u0142em artylerii, pu\u0142kownikiem si\u0142 l\u0105dowych i admira\u0142em si\u0142 morskich w Brazylii, dzi\u0119ki czemu skupi\u0142 w swoich r\u0119kach ca\u0142\u0105 w\u0142adz\u0119 wojskow\u0105 w koloniach.<\/p>\n

Gubernator de Nassau po raz kolejny poczu\u0142 si\u0119 zagro\u017cony wi\u0119c wraz z w\u0142adzami kolonii przyj\u0105\u0142 Arciszewskiego bardzo nieprzychylnie. Zacz\u0105\u0142 kompletnie ignorowa\u0107 admira\u0142a Arciszewskiego i czyni\u0142 mu liczne afronty, lekcewa\u017c\u0105c np. jego decyzje i plany strategiczne bez pytania go jako g\u0142\u00f3wnodowodz\u0105cego o rad\u0119, czy te\u017c podejmowanie samowolnych akcji bojowych. Dodatkowym powodem takiego post\u0119powania Gubernatora by\u0142 fakt, \u017ce Arciszewski mia\u0142 czelno\u015b\u0107 mi\u0119dzy innymi wytka\u0107 mu skandale korupcyjne. Polityczno-rodzinne wp\u0142ywy de Nassau przewa\u017cy\u0142y jednak nad honorem i wojskowymi zas\u0142ugami Arciszewskiego[11]<\/a>.\u00a0 \u00a0Dodatkowo de Nassau zacz\u0105\u0142 szerzy\u0107 wie\u015bci jakoby Arciszewski przyjecha\u0142 do Brazylii tylko po to, aby donosi\u0107 potajemnie w\u0142adzom, jak faktycznie sprawowane s\u0105 rz\u0105dy w koloniach. Sugerowa\u0142 ponadto, \u017ce Arciszewski otrzyma\u0142 od rz\u0105du Holenderskiego instrukcje, kt\u00f3rych wype\u0142nienie nie licuje z \u201edostoje\u0144stwem rycerza\u201d[12]<\/a>. Von Nassau doprowadzi\u0142 w ko\u0144cu do jego aresztowania i wydalenia z kolonii. Oskar\u017cony o zdrad\u0119 i okrucie\u0144stwo zas\u0142u\u017cony weteran straci\u0142 wszystko, odarto go z \u017co\u0142nierskich praw, tytu\u0142\u00f3w, a przede wszystkim z dobrego imienia. W Holandii przywitano go sfingowanym procesem, kt\u00f3ry przegra\u0142 przez sfabrykowane przez Gubernatora dowody. Walcz\u0105c o dobre imi\u0119 1640 roku przyby\u0142 do Hagi i Radzie Dyrektor\u00f3w Kompanii Zachodnioindyjskiej przed\u0142o\u017cy\u0142 skarg\u0119, przedstawiaj\u0105c krzywdy swoje a jednocze\u015bnie wskazuj\u0105c zas\u0142ugi. Za\u017c\u0105da\u0142 r\u00f3wnie\u017c wykre\u015blenia z akt sfabrykowanych przez hrabiego de Nassau oskar\u017ce\u0144 \u201etak \u017ceby \u015bladu po nich nie zosta\u0142o\u201d, albo te\u017c przyj\u0119cia jego dymisji, z kt\u00f3rej wynika\u0142oby, \u017ce z\u0142o\u017cy\u0142 j\u0105 ze wzgl\u0119d\u00f3w politycznych a wszystkie podnoszone wobec niego zarzuty nie mia\u0142y \u017cadnych rzeczywistych podstaw. Rada po rozpatrzeniu skargi rozwi\u0105za\u0142a kontrakt z Arciszewskim, uczyni\u0142a to jednak w spos\u00f3b bardzo ozi\u0119b\u0142y nie czyni\u0105c za do\u015b\u0107 jego \u017c\u0105daniom[13]<\/a>. Tak sko\u0144czy\u0142a si\u0119 brazylijska przygoda Arciszewskiego, przynios\u0142a mu ona rozg\u0142os i s\u0142aw\u0119, jednak w efekcie zas\u0142ugi jego przykro\u015bci\u0105 i niesprawiedliwo\u015bci\u0105 zosta\u0142y \u201enagrodzone\u201d. Przez kilka nast\u0119pnych lat Arciszewski mieszka\u0142 w Amsterdamie i nie przejawia\u0142 \u017cadnej aktywno\u015bci publicznej.<\/p>\n

Biografowie wskazuj\u0105, \u017ce oddawa\u0107 si\u0119 m\u00f3g\u0142 pracy pi\u015bmienniczej opracowuj\u0105c \u2013 w 1643 roku – ksi\u0105\u017ck\u0119 o leczeniu podagry (na kt\u00f3re schorzenie cierpia\u0142) oraz tworz\u0105c kilka utwor\u00f3w poetyckich.<\/p>\n

W 1645 roku wr\u00f3ci\u0142 do Polski, gdzie zosta\u0142 \u0142askawie przyj\u0119ty przez kr\u00f3la W\u0142adys\u0142awa IV. Wkr\u00f3tce po \u015bmierci Paw\u0142a Grodzkiego (w 1646 roku) obj\u0105\u0142 jego stanowisko jako genera\u0142 artylerii, czyli jak w\u00f3wczas okre\u015blano \u201estarszy nad armat\u0105\u201d[14]<\/a>.<\/p>\n

Dzi\u0119ki do\u015bwiadczeniu zdobytemu podczas walk w Europie Zachodniej i Nowym \u015awiecie, Arciszewski z wielkim zapa\u0142em zabra\u0142 si\u0119 do pracy na rzecz kraju, kt\u00f3ry kocha\u0142, a kt\u00f3ry przed laty zmusi\u0142 go do tu\u0142aczki po \u015bwiecie. W kl\u0119skach pod \u017b\u00f3\u0142tymi Wodami (29 IV-16 V 1648 r.) i Korsuniem (26 V 1648 r.), wojska koronne utraci\u0142y znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 stanu swojej artylerii. Arciszewski na powa\u017cnie zatem zaj\u0105\u0142 si\u0119 reorganizacj\u0105 polskiej artylerii i s\u0142u\u017cb in\u017cynierskich; m.in. zmodernizowa\u0142 arsena\u0142y w Malborku, Pucku, Warszawie, Lwowie, Krakowie, Barze i Kamie\u0144cu Podolskim.<\/p>\n

Po pierwszych sukcesach los ponownie zakpi\u0142 sobie jednak z dzielnego awanturnika. Ju\u017c we wrze\u015bniu 1648 r. w bitwie pod Pi\u0142awcami oddzia\u0142y dowodzone przez trzech regimentarzy wojsk koronnych ponownie utraci\u0142y wszystkie dzia\u0142a. Na domiar z\u0142ego, w tym samym roku zmar\u0142 dobrodziej Arciszewskiego, kr\u00f3l W\u0142adys\u0142aw IV. Jego nast\u0119pca, kr\u00f3l Jan II Kazimierz, nie darzy\u0142 ju\u017c Arciszewskiego tak wielkim powa\u017caniem. W mi\u0119dzyczasie genera\u0142 Arciszewski wprawdzie wyr\u00f3\u017cni\u0142 si\u0119, uczestnicz\u0105c w odsieczy, obleganego przez Chmielnickiego, Zbara\u017ca oraz dowodz\u0105c obron\u0105 Lwowa, ale jego dni jako uznanego dow\u00f3dcy by\u0142y ju\u017c policzone. Jednocze\u015bnie Arciszewski by\u0142 ju\u017c zm\u0119czony chorobami, pi\u0119trz\u0105cymi si\u0119 \u2013 w zwi\u0105zku z wojn\u0105 kozack\u0105 \u2013 obowi\u0105zkami i dworskimi intrygami. Wszed\u0142 bowiem w otwarty konflikt z marsza\u0142kiem Jerzym Ossoli\u0144skim, kt\u00f3rego knowania sprawi\u0142y, \u017ce Arciszewski utraci\u0142 jakikolwiek pos\u0142uch po\u015br\u00f3d rady i oficer\u00f3w dla swoich plan\u00f3w wojskowych. Oliwy do ognia i do ostatecznej decyzji o odej\u015bciu z armii finalnie sk\u0142oni\u0142a go \u2013 haniebna i przegrana w jego odczuciu \u2013 ugoda Zborowska, kt\u00f3r\u0105 kr\u00f3l podpisa\u0142 z Chmielnickim.<\/p>\n

Krzysztof Arciszewski ostatecznie osiad\u0142 w maj\u0105tku swojego stryja pod Gda\u0144skiem, gdzie zapomniany przez wszystkich zmar\u0142 w 1656 r. Na wyra\u017cone przed \u015bmierci\u0105 \u017cyczenie jego cia\u0142o spocz\u0119\u0142o w ko\u015bciele przemianowanym na zb\u00f3r jednoty czeskiej w Lesznie i pochowany mia\u0142 by\u0107 obok swoich rodzic\u00f3w na przylegaj\u0105cym do zboru cmentarzu. Jednak, nawet po \u015bmierci prz\u0105dki losu przygotowa\u0142y mu kolejn\u0105 przygod\u0119 i czas niepokoju, albowiem w nocy z 27 na 28 kwietnia, w czasie walk ze Szwedami wznieconymi przez rozjuszonych \u017co\u0142nierzy kasztelana pozna\u0144skiego Krzysztofa Grzymu\u0142towskiego, mszcz\u0105cych si\u0119 za wpuszczenie garnizonu szwedzkiego do miasta w trakcie potopu szwedzkiego cz\u0119\u015b\u0107 miasta sp\u0142on\u0119\u0142a, spali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zb\u00f3r z trumn\u0105 Krzysztofa Arciszewskiego.<\/p>\n

Arciszewski by\u0142 postaci\u0105 wybitn\u0105, genialnym wojskowym, kt\u00f3ry zrobi\u0142 wspania\u0142\u0105 karier\u0119. Wskazuj\u0105c jego niew\u0105tpliwe przymioty jak waleczno\u015b\u0107 i przedsi\u0119biorczo\u015b\u0107, nie spos\u00f3b nie zauwa\u017cy\u0107, \u017ce charakter mia\u0142 niespokojny i porywczy, co w po\u0142\u0105czeniu spowodowa\u0142o, \u017ce ca\u0142e jego \u017cycie by\u0142o ci\u0105giem szczeg\u00f3lnych przyg\u00f3d. Jednak\u017ce jego wszechstronne uzdolnienia, konsekwencja oraz szlacheckie poczucie godno\u015bci osobistej przysparza\u0142y mu tyle\u017c s\u0142awy i zaszczyt\u00f3w co r\u00f3\u017cnych problem\u00f3w i k\u0142opot\u00f3w.<\/p>\n

Bibliografia:<\/strong><\/p>\n

    \n
  1. Tygodnik Ilustrowany nr 3, 3\/15 pa\u017adziernika 1859 roku, http:\/\/www.bilp.uw.edu.pl<\/li>\n<\/ol>\n

    \/ti\/1859\/foto\/n 17.htm<\/p>\n

      \n
    1. Sa\u0142a\u0144ski, Krzysztof Arciszewski. \u017bywot cz\u0142owieka niepoczciwego, czyli konkwistador po polsku<\/em>, https:\/\/histmag.org\/14442<\/li>\n
    2. Parandowska, Krzysztof Arciszewski \u2013 Genera\u0142 i admira\u0142 wojsk holenderskich w Brazylii, <\/em>Wyd. \u015al\u0105skie 1987 r.<\/li>\n
    3. \u0141enyk-Barszcz, P. Barszcz, Krzysztof Arciszewski i zdobycie Brazylii<\/em> [w:] Poza Horyzont. Polscy podr\u00f3\u017cnicy, Warszawa 2016 r.<\/li>\n<\/ol>\n

      [1]<\/a> Krzysztof Arciszewski, Tygodnik Ilustrowany nr 3, 3\/15 pa\u017adziernika 1859 roku, http:\/\/www.bilp.uw.edu.pl\/ti\/<\/p>\n

      1859\/foto\/n 17.htm<\/p>\n

      [2]<\/a> M. Sa\u0142a\u0144ski, Krzysztof Arciszewski. \u017bywot cz\u0142owieka niepoczciwego, czyli konkwistador po polsku<\/em>, https:\/\/histmag.org\/14442<\/p>\n

      [3]<\/a> J. \u0141enyk-Barszcz, P. Barszcz, Krzysztof Arciszewski i zdobycie Brazylii [w:] Poza Horyzont. Polscy podr\u00f3\u017cnicy, <\/em>Wyd. Fronda s. 158<\/p>\n

      [4]<\/a> Tam\u017ce s. 162<\/p>\n

      [5]<\/a> M. Sa\u0142a\u0144ski, Krzysztof Arciszewski. \u017bywot cz\u0142owieka niepoczciwego, czyli konkwistador po polsku<\/em>, https:\/\/histmag.org\/14442<\/p>\n

      [6]<\/a> Krzysztof Arciszewski, Tygodnik Ilustrowany nr 3, 3\/15 pa\u017adziernika 1859 roku http:\/\/www.bilp.uw.edu.pl\/ti\/<\/p>\n

      1859\/foto\/n 17.htm<\/p>\n

      [7]<\/a> Oryginalne hiszpa\u0144skie Tercio z XVI wieku, jedna z najlepszych formacji pieszych w historii, by\u0142a idealnym – przez d\u0142ugi czas – po\u0142\u0105czeniem ogromnego bloku pikinierow, wspartego w rogach czterema ‘mangas’ (bastiony\/r\u0119kawy) arkebuzer\u00f3w, a na skrzydach ‘garrisons’ tak\u017ce z\u0142o\u017conymi z arkebuzer\u00f3w. Powolna, stateczna formacja, by\u0142a odporna na szar\u017ce jazdy, potrafi\u0142a przetrzyma\u0107 skoncentrowany ostrza\u0142 przeciwnika, potrafi\u0142a ‘strzela\u0107 w ruchu<\/em><\/p>\n

      [8]<\/a> M. Sa\u0142a\u0144ski, Krzysztof Arciszewski. \u017bywot cz\u0142owieka niepoczciwego, czyli konkwistador po polsku<\/em>, https:\/\/histmag.org\/14442<\/p>\n

      [9]<\/a>J. \u0141enyk-Barszcz, P. Barszcz, Krzysztof Arciszewski i zdobycie Brazylii<\/em> [w:] Poza Horyzont. Polscy podr\u00f3\u017cnicy s. 161<\/p>\n

      [10]<\/a> M. Parandowska, Krzysztof Arciszewski \u2013 Genera\u0142 i admira\u0142 wojsk holenderskich w Brazylii, <\/em>Wyd. \u015al\u0105skie 1987 r. s. 213<\/p>\n

      [11]<\/a> M. Sa\u0142a\u0144ski, Krzysztof Arciszewski. \u017bywot cz\u0142owieka niepoczciwego, czyli konkwistador po polsku<\/em>, https:\/\/histmag.org\/14442<\/p>\n

      [12]<\/a> M. Parandowska, op. cit. s. 214<\/p>\n

      [13]<\/a> Krzysztof Arciszewski, Tygodnik Ilustrowany nr 3, 3\/15 pa\u017adziernika 1859 roku http:\/\/www.bilp.uw.edu.pl\/ti\/<\/p>\n

      1859\/foto\/n 17.htm<\/p>\n

      [14]<\/a> tam\u017ce<\/p>\n

      <\/a><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

      Jan Znajdek \u00a0Krzysztof Arciszewski \u2013 najs\u0142ynniejszy awanturnik i \u017co\u0142nierz, Rzeczpospolitej XVII wieku Krzysztof Arciszewski nale\u017cy niezaprzeczalnie do najbardziej znanych \u201enajg\u0142o\u015bniejszych\u201d ludzi swoich czas\u00f3w, stanowi\u0142y o tym przygody jego \u017cycia, znakomite czyny i liczne zas\u0142ugi. By\u0142 jednym z bardziej s\u0142awnych rycerzy XVII wieku, pu\u0142kownik, dow\u00f3dca wojsk l\u0105dowych holenderskich kompanii zachodnio \u2013 indyjskich w Brazylii, tam […]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":4328,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"footnotes":""},"categories":[93,85],"tags":[],"class_list":["post-3949","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-artykuly","category-quizy-konkursy-ciekawostki"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3949","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3949"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3949\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4329,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3949\/revisions\/4329"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/media\/4328"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3949"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3949"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dziedzictwopolonii.pl\/portal\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3949"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}