Milena Skulimowska, Londyn
Stanisław Kłobukowski działacz społeczny z przełomu XIX i XX wieku
Stanisław Kłobukowski urodził się w 1854 r. w Powierciu koło Kalisza, zmarł w 1917 r. w Palmas – w Brazylii. Z wykształcenia ekonomista związany z Uniwersytetem Wiedeńskim rozwijał działalność społeczną mającą na celu organizowanie się polskiego wychodźstwa i utrwalanie ekonomicznych, i kulturowych więzi emigrantów z krajem. Kłobukowski był współzałożycielem i wydawcą Przeglądu Emigracyjnego, gazety (poświęconej kwestiom emigracyjnym) wydawanej we Lwowie w latach 1892-94. W 1894 roku Kłobukowski przyczynił się do założenia Polskiego Towarzystwa Handlowo-Geograficznego, organizacji mającą na celu promocję współpracy gospodarczej wśród polskiej diaspory. W latach 1897-1899 towarzystwo to wydawało Gazetę Handlowo-Geograficzną, stanowiącą kontynuację Przeglądu Emigracyjnego. W 1895 Kłobukowski wyjechał do Ameryki Południowej, gdzie przebywał do 1898 roku – zwiedzając południową Brazylię, Paragwaj, Argentynę i Chile badał możliwości kolonizacji i handlu. W 1908 roku przeniósł się do Brazylii. Swoje spostrzeżenia dotyczące sytuacji Polaków osiadłych w Brazylii publikował w Gazecie Handlowo – Geograficznej, Polskim Przeglądzie Emigracyjnym, Ekonomiście Polskim i Ateneum. Napisał także wspomnienia z tej podróży – Wspomnienia z podróży po Brazylji, Argentynie, Paragwaju i Ziemi Ognistej 1895 – 1898 (Lwów, 1898). Wspomniany odegrał kluczową rolę w rozwoju idei koncentracji polskiego wychodźstwa, która pod koniec XIX i na początku XX wieku, jak również w okresie międzywojennym (1918-1939), stała się jednym z głównych elementów dyskursu społeczno-politycznego nad kwestiami emigracji.
Działalność społeczna Kłobukowskiego i jego zainteresowanie emigracją kształtowały się pod wpływem współczesnych mu wydarzeń. Pierwsza połowa XIX wieku zapoczątkowała bowiem serię fal emigracji ekonomicznej z Królestwa Polskiego i Galicji, które swój szczyt osiągnęły w latach 1890-1914. Emigracja zarobkowa z ziem polskich była częścią większego trendu migracji transatlantyckiej z Europy Południowej i Wschodniej, który nasilił się po 1880 r. Wśród migrantów znalazło się wielu chłopów, nieposiadających ziemi, którzy nie byli w stanie znaleźć zatrudnienia w przemyśle. Był to ruch masowy, inspirowany chęcią poprawy warunków bytu. Powolne tempo reform przemysłowych w Królestwie Polskim i w Galicji, obok liberalnego podejścia do przyjmowania imigrantów w krajach Ameryki Południowej i Stanach Zjednoczonych, przyczyniło się do tego, że w latach 1880-1914 około 1 900 000 osób wyjechało z ziem polskich do Stanach Zjednoczonych; 100 000 do Brazylii; 68 900 do Argentyny i 33 000 do Kanady.
Kłobukowski po raz pierwszy zasygnalizował potrzebę organizowania się wychodźstwa podczas Drugiego Zjazdu Polskich Prawników i Ekonomistów zorganizowanego we wrześniu 1889 r, we Lwowie. W centrum jego zainteresowań znalazła się wówczas emigracja z Galicji i Królestwa Polskiego do Ameryki Południowej – zwłaszcza do Brazylii, gdzie samorzutnie organizowały się skupiska polskich emigrantów. Przed 1871 rokiem wychodźstwo polskie w Brazylii składało się z nielicznych przedsiębiorców, wywodzących się głównie z emigracji politycznej zaistniałej po powstaniach w XIX wieku. Pierwsza grupa emigrantów przybyłych do Brazylii w 1871 roku osiedliła się pobliżu Kurytyby – w prowincji Parana, która w krótce stała największym skupiskiem emigracji polskiej w Brazylii.
Tzw. gorączka brazylijska, tj. fala wzmożonych wyjazdów z Galicji i Królestwa Polskiego do Brazylii, rozpoczęła się w 1890 r. – po oświadczeniu rządu brazylijskiego, który obiecał imigrantom tanie grunty i pomoc w osiedleniu się. Obietnice ta została upubliczniona przez agentów firm organizujących przewozy pasażerskie do Brazylii. W Polsce kwestię tę nagłośnili agenci firm przewozowych opłacani przez brazylijski rząd federalny. Zapewniając, że imigranci otrzymają zwrot kosztów przejazdu. W praktyce doprowadziło to do wielu nadużyć w procesie rekrutacji potencjalnych osadników, ponieważ obietnice brazylijskiego rządu były nierealne. Z czasem pojawiły się pogłoski, że papież poprosił cesarza Brazylii o zorganizowanie pomocy polskim katolikom, tj. o przyznanie im darmowej ziemi.
Kłobukowski zwracał uwagę na konieczność ochrony praw ekonomicznych i kulturalnych migrantów w krajach ich osiedlenia, podkreślając konieczność podtrzymania ich tożsamości narodowej i więzi z ojczyzną. W tym celu zaproponował zorganizowanie polskich emigrantów w Ameryce Południowej w jedną kolonię osadniczą, zlokalizowaną w Argentynie lub Chile, gdzie (jak uzasadniał) warunki klimatyczne były zbliżone do panujących w Europie Wschodniej. W rezultacie podczas Drugiego Zjazdu Polskich Prawników i Ekonomistów uzgodniono utworzenie specjalnego Komitetu Emigracyjnego, którego zadaniem miało być prowadzenie badań teoretycznych i gromadzenie informacji dotyczących emigracji chłopskiej. Komitet zbierał informacje, przeprowadzając ankiety zarówno w parafiach w całej Polsce, jak i wśród polskich emigrantów zamieszkałych w Stanach Zjednoczonych. Koordynował też dwie wyprawy badawcze do Ameryki Południowej (1891 – 1892) i do Ameryki Północnej (w 1891 roku).
Kłobukowski przedstawił sprawozdanie z ustaleń Komitetu Emigracyjnego podczas Trzeciego Zjazdu Polskich Prawników i Ekonomistów, który odbył się we wrześniu 1893 r. w Poznaniu. Zjazd, zorganizowany w ostatnim roku pierwszej fali gorączki brazylijskiej, poświęcił dużo uwagi kwestiom migracji. Wyniki ankiety wskazywały, że głównym powodem migracji chłopów było ubóstwo i brak perspektyw poprawy warunków życia. Szukając przyczyn tej sytuacji w Królestwie Polskim Kłobukowski wskazał na wprowadzone przez administrację carską (jako odwet na polskiej szlachcie i właścicielach gruntów, odpowiedzialnych za zorganizowanie Powstania Styczniowego 1863 roku) uwłaszczenie chłopów. Według Kłobukowskiego uwłaszczenie chłopów zostało przeprowadzone zbyt późno przez siły wrogie narodowi polskiemu. Zniesienie pańszczyzny stworzyło początkowo wiele możliwości zatrudnienia. Na moment sytuacja finansowa chłopów poprawiła się, co przyczyniło się do wzrostu liczby urodzeń zarówno na obszarach wiejskich jak i w całym Królestwie Polski (z 4 840 466 osób w 1860 r. do 8 385 807 osób w 1890 r.). Aczkolwiek z tego powodu, iż przemysł w Królestwie Polskim nie był dobrze rozwinięty w dłuższej perspektywie nie był w stanie zapewnić zatrudnienia wszystkim osobom. W rezultacie część ludności wiejskiej nie mogła znaleźć pracy i żyła w ubóstwie, doświadczając nędzy i głodu. Dla tej grupy perspektywa wyjazdu stwarzała szansę na zmiany.
Kłobukowski odróżniał emigrację sezonową od stałej. Sezonowe wyjazdy dotyczyły regionów o wysokim poziomie rozwoju przemysłowego, Saksonii i Westfalii w Niemczech. Migranci udawali się tam tylko na jakiś czas – do pracy, następnie wracali do kraju, przywożąc z sobą odłożone pieniądze. Tym samym emigracja sezonowa nie wiązała się z ryzykiem asymilacji migrantów w kraju przyjmującym. Jeśli chodzi o trwałą emigrację, Kłobukowski zauważył, że zjawisko to istniało w Królestwie Polskim od co najmniej 25 lat, jednakże problemem tym elity się nie interesowały. Zmieniło się to dopiero po 1890 roku, po pierwszym roku „brazylijskiej gorączki”.
Kłobukowski wskazał, że w kraju nie wiele wiedziano o istnieniu obszarów koncentracji polskich migrantów w Brazylii, zwłaszcza w stanie Parana i zachodniej Santa Catarina. Powodem było to, że wśród migrantów przeważali chłopi. Wyjazd do Brazylii odciął ich od wszelkich kontaktów z polskimi elitami, a skłonność chłopów do większej asymilacji z kulturą kraju przyjmującego postrzegana była przez Kłobukowskiego jako zjawisko negatywne – niekorzystne dla narodu polskiego. Wspominany wskazywał na potrzebę utworzenia organizacji, która mogłaby kierować wyjeżdżających z ziem polskich Polaków do miejsc, w których możliwe byłoby zorganizowanie polskiej społeczności za granicą, tak by nie utracili oni swojej tożsamości narodowej.
W rezultacie, w 1894 roku, Kłobukowski wraz grupą działaczy utworzył wspomniane już Polskie Towarzystwo Handlowo-Geograficzne (wzorowane na organizacjach o podobnym charakterze działających w Niemczech). Towarzystwo było związane z Ligą Narodową, tajną organizacją polityczną działającą w ruchu narodowo – demokratycznym. Rok później Kłobukowski sam udał się do Ameryki Południowej w celu zbadania możliwości tego osadnictwa. W rezultacie doszedł do pozytywnych konkluzji. W 1899 roku, przy wsparciu Polskiego Stowarzyszenia Handlowo-Geograficznego, założono nawet spółkę o nazwie Towarzystwo Kolonizacyjno-Handlowe we Lwowie, której celem było przeprowadzenie zaplanowanej i zorganizowanej kolonizacji w południowej Brazylii. Towarzystwo to uzyskało nawet oficjalne poparcie austriacko-węgierskiego biura spraw zagranicznych.
Program Towarzystwa Kolonizacyjno-Handlowego obejmował zakup dużych obszarów ziemi w Paranie, które miały być podzielane przybywającym emigrantom. W tych polskich koloniach Towarzystwo Handlowo – Kolonizacyjne miało otworzyć polskie szkoły, biblioteki, tam też rozwinąć się miał lokalny przemysł i handel. Cel główny stanowiło utworzenie dobrze prosperujących polskich wspólnot, połączonych z krajem więzami kulturowymi i ekonomicznymi. Była to pierwsza polska organizacja mająca za zadanie organizowanie polskich osiedli za granicą.
W 1899 roku Zenon Lewandowski, reprezentujący Towarzystwo Kolonizacyjno-Handlowego, przyjechał nawet do Brazylii, kupił ziemię w Rio Grande do Sul i otrzymał od rządu brazylijskiego koncesję na zorganizowanie polskich kolonii. Jednakże plany te nie zostały zrealizowane, ponieważ Stowarzyszeniu zabrakło funduszy. Wkrótce Towarzystwo Handlowo – Geograficzne straciło też poparcie Ligi Narodowej. Co więcej, koncepcja budowy polskich społeczności w Paranie spotkała się z krytyką znanych polskich działaczy politycznych – Jana Ludwika Popławskiego i Romana Dmowskiego, którzy uważali tę ideę za anachroniczną i szkodliwą. Wspomnieć należy, że jednym z największych zwolenników polskich osiedli w tej części świata w Lidze Narodowej był Kazimierz Warchałowski, który w 1903 r. wyjechał do Brazylii i przebywał tam do Pierwszej Wojny Światowej – wydając gazety, rozwijając polskie szkoły, biblioteki, księgarnie.
W 1908 roku do Brazylii wyemigrował również Kłobukowski, który poświęcił się działalności oświatowej i redakcyjnej. Współpracował z Warchałowskim w założonym przez niego Towarzystwie Szkoły Ludowej – organizacji rozwijającej szkolnictwo polskie.
Podejście Kłobukowskiego do kwestii masowej stałej emigracji można opisać jako utylitarne. W jego działalności społecznej można doszukiwać się wpływów pozytywistycznych idei pracy organicznej i pracy u podstaw (myśli, która rozwijała się we Lwowie od lat 60. XIX wieku). Kłobukowski oceniał emigrację z punktu widzenia jej znaczenia dla kraju. Z jednej strony uważał tego rodzaju emigrację za zjawisko negatywne, ponieważ prowadziła ona do utraty więzów kulturowych wyjezdnych. Z drugiej strony jednak dostrzegał on jej potencjał, który mógł być wykorzystany przez budowanie ekonomicznych więzi pomiędzy emigrantami a krajem, opartych na wymianie handlowej. Stworzenie tego rodzaju relacji mogło być korzystne dla przemysłu krajowego, a jednocześnie zapobiegłoby asymilacji Polaków, poprzez trwałe związanie ich z krajem. W tym celu kluczowe było kierowanie wychodźstwem w sposób, który umożliwiałby tworzenie skoncentrowanych polskich osiedli. Kłobukowski dostrzegał również rolę elit w przeciwdziałaniu procesom asymilacyjnym. Sam, przebywając w Brazylii, zaangażował się w prace na rzecz rozwoju polskiej społeczności w tym kraju.
Bibliografia:
Drozdowski, Marian Marek, ed., Problemy dziejów Polonii, (Warszawa, 1979)
Fiktus, Paweł, Nowa Polska w polskiej myśli kolonialnej do 1939, w: Mirosław
Sadowski, Piort Szymaniec ed., Acta Erasmiana II. Prace z Myśli polityczno
– prawnej oraz prawa publicznego, (Wrocław, 2012), 107 – 124.
Janowska, Halina, Emigracja zarobkowa z Polski 1918 – 1939, (Warszawa,1981)
Jedynak, Stanisław, Lwowskie początki pozytywizmu polskiego, Galicja. Studia i Materiały, 2 (2016), 43 – 49.
Jezierski, Andrzej, Historia gospodarcza Polski, (Warszawa, 2003)
Kicinger, Anna, Polityka Emigracyjna II Rzeczypospolitej, CEFMR Working Paper,
4 (2005), 1 – 81
Kłobukowski, Stanisław, Wspomnienia z podróży po Brazylji, Argentynie, Paragwaju i Ziemi Ognistej 1895 – 1898, (Lwów, 1898)
Kołodziej, Edward, Wychodźstwo zarobkowe z Polski 1918 – 1939, Studia nad
polityką emigracyjną II Rzeczypospolitej, (Warszawa, 1982)
Kosecki, A. ed., Emigracja z ziem polskich w XX w., (Pułtusk, 1998)
Mazurek, Jerzy, Kraj a emigracja: ruch ludowy wobec wychodźctwa chłopskiego do
krajów Ameryki Łacińskiej (do 1939 roku), (Warszawa 2006)
Mazurek, Jerzy, ed., Polska i Brazylia– bliższe, niż się wydaje. Tom studiów z okazji 100. rocznicy nawiązania stosunków dyplomatycznych pomiędzy Polską i Brazylią oraz 90. rocznicy powstania Towarzystwa Polsko-Brazylijskiego, (Warszawa, 2020)
Moklak, Jarosław, Z dziejów emigracji chłopskiej do Ameryki Południowej. Politycy ukraińscy wobec tzw. Gorączki brazylijskiej w debatach sejmu galicyjskiego, 1895 – 1896, Nowa Ukraina. Zeszyty historyczno-politologiczne, 14 (2014), 127 – 136
Okołowicz, Józef, Zadnaia polskiej polityki emigracyjnej, referat wygłoszony w kole
Przyjaciół Nauk Politycznych w Warszawie 15 XII 1917, (Warszawa, 1918).
Pamiętniki I-go Zjazdu Polaków z Zagranicy, 14 – 21 Lipiec 1929,
(Warszawa, 1930)
Pamiętniki Trzeciego Zjazdu Prawników i Ekonomistów Polskich w Poznaniu w
dniach 11 – 13 września 1893 roku, (Poznań, 1894)
Pilch, Andrzej, Emigracja z ziem polskich w czasach nowożytnych i najnowszych
(XVIII – XX w.), (Warszawa, 1984)
Porter, Brian A., Who is a Pole and where is Poland? Territory and Nation in the
Rhetoric of Polish National Democracy before 1905, Slavic Review, 51:4
(1992), 639 – 653
Siemiradzki, Józef, Sprawozdanie Józefa Siemiradzkiego i Jana Wolańskiego z
podróży do południowej Brazylii, (Lwów, 1902)
Starczewski, Michał, Idea „Nowej Polski’’ w środowisku lwowskich narodowych demokratów. Racjonalna kolonizacja w duchu narodowym, w: V. Dzianisava, P. Juszkiewicz, ed., Polskie Kresy Wschodnie i ludzie stamtąd. Materiały konferencyjne, (Warszawa 2010), 249 – 256
Sulikowski, Adolf, Drugi zjazd prawników i ekonomistów polskich i jego znaczenie,
(Warszawa, 1890)
Warchałowski, Stanisław, I poleciał w świat daleki: wspomnienia z Brazylii, Polski i
Peru, (Warszawa 2009)
Zieliński, Stanisław, Dr. Józef Siemiradzki : podróże naukowe i działalność
emigracyjna, (Warszawa, 1935)