JOANNA PYŁAT
Opracowania a dorobek polskich naukowców żyjących poza granicami kraju – refleksje
Kilka lat temu w raporcie Polscy naukowcy niehumaniści na emigracji w latach 1939-1990, [w:] Polska emigracja polityczna 1939-1990. Stan badań, red. S. Łukasiewicz, IPN, Warszawa 2016 (seria monografie, t.113) stwierdziłam, że „ …, że jak dotąd nie powstało jedno kompleksowe opracowanie” opisujące dorobek polskich naukowców przebywających poza Polską zarówno w czasie pierwszej „Wielkiej Emigracji”, jak i w latach 1939-1990.
A jak jest dzisiaj?
Odnosząc się do powyższego pytania przyznać należy (tak jak przed laty), że na przestrzeni ostatnich lat podejmowane były liczne próby charakterystyki dokonań naukowych „wychodźstwa niepodległościowego” i polskich emigrantów – szczególnie tych, którzy opuścili kraj w XX wieku. Co znalazło swoje odzwierciedlenie w formie licznych not biograficznych opublikowanych w słownikach (np. Słowniku biograficznym techników polskich[1]) i encyklopediach (m. in. dotyczących inżynierów i techników). Nadal jednak (tak jak i wcześniej), noty te (przeważnie oparte na ankietach) dotyczyły głównie naukowców i badaczy polskiego pochodzenia żyjących w: Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Argentynie, Singapurze, Francji[2],…, reprezentujących różne dyscypliny naukowe (wymienić w tym miejscu należy m. in. wartościowe prace profesora prof. Zbigniewa Piaska[3], Bolesława Orłowskiego[4]). Ciągle brakuje zatem prac odnoszących się do osiągnięć polskich naukowców żyjących poza krajem uprawiających jedną z dyscyplin naukowych.
Spośród wielu opracowań bez wątpienia kryterium to spełniają prace profesora Romana Dudy, odnoszące się do emigracji matematyków (opracowanie „Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską”[5], artykuł Emigracja matematyków z ziem polskich), w których autor określił zarówno zasięg, jak i skalę emigracji tych naukowców[6]. Do tego typu opracowań należy zaliczyć także prace Zbigniewa A. Judyckiego, który zebrał informacje na temat innych profesjonalistów żyjących poza Polską, m. in. architektów („Architekci polscy w świecie[7]) i lekarzy[8]. Jednakże, tak jak i wcześniej, są to opracowania w formie not biograficznych.
Niestety ciągle „z przyczyn braku wyodrębnienia i sprecyzowania pojęcia naukowca (często utożsamianego z wynalazcą, czy inżynierem bez tytułu naukowego), a także bez wyraźnego zawężenia prac do danej dziedziny nauki, czy gałęzi przemysłu, niemal w każdym opracowaniu brakuje zawsze [i jak się wydaje brakować niestety będzie] kilku [bądź kilkunastu] nazwisk”. Problem ten związany jest z tym, że „wielu naukowców przyjęło obywatelstwo kraju zamieszkania – uczynili tak m. in.: prof. Józef Rotblat, prof. Henryk Bronisław Arctowski, prof. Stanisław Ulam[9], Stefan Du Chateau, Alfred Tarski”[10] i inni.
Zauważyć należy, że w przypadku znanych osób, takich jak np. Józef Rotblat (laureat nagrody Nobla z 1995 roku) czy Henryk Arctowski[11], kwestia ta nie stanowi większego problemu, ponieważ wymienieni chętnie przyznawali się do swoich korzeni (J. Rotblat pełnił nawet przez jakiś czas funkcję przewodniczącego Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie), jednakże w przypadku innych osób fakt ten stanowi duże utrudnienie badawcze – m. in. z tego powodu, że część naukowców zdecydowała się nie tylko na przyjęcie obcego obywatelstwa, ale także na zmianę swojego nazwiska i imienia, np. Guy Volcy (Zbigniew Wójcik) – niektórym zmiana ta ułatwiła znalezienie pracy na uczelni.
Wspomnieć należy, że część badaczy wyrzekła się swoich korzeni w pełni świadomie, z tego też powodu w przestrzeni publicznej funkcjonują jako: Amerykanie, Kanadyjczycy, Brytyjczycy, Francuzi, Argentyńczycy, Niemcy i inni. Z problemem tym wiąże się także kwestia tożsamości potomstwa tych osób[12] – dzieci, które niekiedy osiągają spektakularne sukcesy, nie wspominając o swoim pochodzeniu i przodkach.
[1] Słownik Biograficzny Techników Polskich, z. 6, Warszawa 1995.
[2] B. Orłowski, Paryskie źródła do historii techniki polskiej, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 21/4, 739-747, 1976.
[3] Z. Piasek, Encyklopedia Światowego Dziedzictwa Naukowo-Technicznego Polonii w Stanach Zjednoczonych Ameryki, Kanadzie, Europie, Argentynie i Singapurze (Encyklopedia of World Research and Engineering Heritage of Polish Engineers in the USA, Canada, Europe, Argentina and Singapore), Stany Zjednoczone-Polska 2006.
[4] B. Orłowski, Światowe osiągnięcia techniczne polskiej emigracji w XX wieku, „Technika i Nauka”, nr 72, 2003-2004, s. 22-27.
[5] R. Duda, Matematycy XIX i XX wieku związani z Polską, Wrocław 2013.
[6] R. Duda, Emigracja matematyków z ziem polskich, w: „Rocznik Polskiego Towarzystwa Matematycznego”, Seria II: Wiadomości Matematyczne, XL, 2004, s. 189, s. 175-211.
[7] A. Judycka, Z. Judycki, Architekci polscy w świecie, t. 1, Warszawa-Tarnów 2006.
[8] Z. A. Judycki, Lekarze polskiego pochodzenia w świecie, Kielce 2020.
[9] S. M. Ulam, Przygody matematyka, Warszawa 1996; S. M. Ulam, Adventures of a Mathematician, Berkeley-Los Angeles- London, 1976 (kolejne wyd. 1991); także: Gian-Carlo Rota, Words spoken at the memorial service for S. M. Ulam. (The Lodge, Los Alamos, New Mexico, May 17, 1984), w: The Mathematical Intelligencer, Vol. 6. No 4, 1984, p. 40-41.
[10] J. Pyłat, Polscy naukowcy niehumaniści na emigracji w latach 1939-1990, [w:] Polska emigracja polityczna 1939-1990. Stan badań, red. S. Łukasiewicz, IPN, Warszawa 2016 (seria monografie, t.113).
[11] Zgon polskiego badacza Antarktydy w Waszyngtonie-Henryka Arctowskiego, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (DPiDŻ) 1958, nr 59, s. 2.
[12] Szerzej na ten temat w: G. Zalewska, Problem emigracji ludności żydowskiej z Polski w drugiej połowie lat trzydziestych w świetle materiałów polskiego MSZ, „Dzieje Najnowsze” 1988, Nr 1.