Karol Jaworski
Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie
ORCID: 0000-0002-3204-7546
Eugeniusz Jarra – prawnik, filozof, badacz historii polskiej filozofii prawa
Okres dwudziestolecia międzywojennego w Polsce cechowało to, że naród polski, chcący odbudować na nowo swoje państwo, musiał wytężyć siły na wielu polach. Wykorzystując sposobną sytuację geopolityczną, podejmując wysiłek walki dyplomatycznej oraz bezpośredniej walki zbrojnej, udało się utworzyć niepodległe państwo polskie. Na tym jednak praca się nie skończyła – można powiedzieć, że był to dopiero początek. Chodziło bowiem nie tylko o to, aby wywalczyć państwowość, ale ją jeszcze odpowiednio zorganizować i utrzymać.
W tamtym okresie nie lada wyzwanie stało przed prawnikami – i to zarówno przed praktykami, jak i przed teoretykami prawa. Trzeba było scalić w jeden organizm państwowy trzy różne części, a w tym procesie aspekt formalno-prawny był niewątpliwie istotny. Ponadto należało zorganizować system szkolnictwa, m.in. szkolnictwa wyższego, aby dać państwu specjalistów różnych dziedzin, w tym i nauk prawnych. Mieliśmy szczęście, że w okresie dwudziestolecia Polska mogła poszczycić się wieloma wybitnymi jurystami – wystarczy przywołać nazwiska Petrażyckiego, Znamierowskiego, Martyniaka czy Makarewicza.
Wśród przedstawicieli jurysprudencji tamtego okresu nie można nie wspomnieć prof. Eugeniusza Jarry. Niewątpliwe odcisnął on ślad w polskiej nauce prawa, choć fakt ten umyka niekiedy współczesnym, gdyż postać i dorobek Jarry ciągle pozostają nieznane szerszym kręgom.
Eugeniusz Jarra urodził się 19 grudnia 1881 r. w Warszawie, a zmarł 28 sierpnia 1973 r. w Oksfordzie (Wielka Brytania). Można powiedzieć, że życie profesora Jarry rozciągnięte było pomiędzy tymi dwoma ośrodkami, które niejako wyznaczają dwa okresy jego życia – okres warszawski i okres oksfordzki.
Eugeniusz Jarra, po ukończeniu gimnazjum filologicznego, rozpoczął studia prawnicze na ówczesnym Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Studiów prawniczych nie ukończył jednak w Warszawie, a na Uniwersytecie w Odessie, gdzie przeniósł się w 1905 r. W 1906 r. rozpoczął studia filozoficzne na Uniwersytecie w Bonn, które ukończył w 1908 r. W tym samym roku wrócił do Warszawy i rozpoczął wykłady z encyklopedii prawa na ówczesnych Wyższych Kursach Handlowych (dziś Szkoła Główna Handlowa).
Jarra jako uczeń i student wzrastał w atmosferze patriotycznej i katolickiej. Był uczestnikiem tajnych (zabronionych przez rosyjskiego zaborcę) wykładów z historii literatury polskiej, był związany ze środowiskami bliskimi Cecylii Plater-Zyberkównie, m.in. był członkiem Stowarzyszenia Katolickiej Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie”. Związek z Kościołem katolickim, w tym nawiązywanie do katolickiej nauki społecznej, można wyraźnie zauważyć w późniejszych jego pracach (np. Socjologia katolicka, Londyn 1953; Nauka społeczna kardynała Augusta Hlonda Prymasa Polski, Londyn 1958; Wskazania socjologiczne encykliki papieża Jana XXIII „Matka i Mistrzyni”, Londyn 1962).
Wybuch I wojny światowej na trwale odmienił obraz społeczno-polityczny ówczesnego świata. Na skutek zmiennych kolei dziejów, w 1915 r. staje sprawa reaktywowania, już w nowych warunkach, Uniwersytetu Warszawskiego. W grupie zaangażowanych w to przedsięwzięcie znalazł się także i Eugeniusz Jarra. Wchodząc w skład podkomisji prawnej Komisji Uniwersyteckiej, przyczynił się on do utworzenia wydziału prawa (jednego z trzech pierwszych wydziałów UW). Z wydziałem tym będzie związany przez następne przeszło dwadzieścia lat, aż do wybuchu II wojny światowej.
Na wydziale prawa Uniwersytetu Warszawskiego Eugeniusz Jarra wykłada encyklopedię i filozofię prawa, a od 1918 r. także historię polskiej filozofii prawa. W tym samym roku broni pracę doktorską („Idea państwa u Platona i jej dzieje”) na Uniwersytecie we Lwowie. W 1919 r. zostaje zastępcą profesora encyklopedii i filozofii prawa na UW. W 1920 r. mianowany jest profesorem nadzwyczajnym, a w 1923 r. profesorem zwyczajnym. Od roku akademickiego 1923/24, aż do roku akademickiego 1928/29, pełni funkcję dziekana wydziału prawa UW.
W 1920 r. prof. Eugeniusz Jarra opublikował „Ogólną teorję prawa” – pierwszy w niepodległej Polsce podręcznik do teorii i filozofii prawa. Trzy lata później wydaje z kolei „Historję filozofji prawa”. Jego myśl filozoficzno-prawna nie jest jednorodna. Dostrzec w niej można wpływy zarówno psychologizmu prawniczego, normatywizmu, jak i jusnaturalizmu.
Eugeniusz Jarra zorganizował na Uniwersytecie Warszawskim pionierski ośrodek badań, gdzie wspólnie ze swymi uczniami koncentrował się nad polską filozofią prawa. W ramach tego swoistego seminarium przygotowywano – pod kierunkiem Jarry – prace doktorskie, w efekcie czego powstał cykl wydawniczy poświęcony zagadnieniom z historii polskiej filozofii prawa (opublikowano 9 prac doktorskich).
Polski uczony głosił gościnne wykłady na różnych europejskich uniwersytetach, m.in. w Pradze (1926), Bratysławie (1926), Brnie (1926), Padwie (1927), Rzymie (1927), Lille (1933), Paryżu (1937), gdzie popularyzował dorobek swoich rodaków w zakresie filozofii prawa i filozofii politycznej.
Prócz działalności teoretycznej, Jarra był także prawnikiem-praktykiem. Jeszcze przed wybuchem Wielkiej Wojny był kolejno asesorem, obrońcą oraz radcą Prokuratorii Królestwa Polskiego. Od 1920 r. pełnił funkcję sędziego Sądu Apelacyjnego w Warszawie. W 1924 r. został mianowany sędzią Sądu Najwyższego, lecz ze względu na obowiązki dziekana wydziału prawa UW nie przyjął nominacji.
II wojna światowa stanowi cezurę czasową rozpoczynającą emigracyjny okres życia prof. Eugeniusza Jarry. Po wybuchu wojny początkowo przebywał on w Rumunii (na Bukowinie), następnie dotarł do Francji, gdzie od jesieni 1939 r. trwały prace nad uruchomieniem Polskiego Uniwersytetu Zagranicą, w tym m. in. polskiego wydziału prawno-ekonomicznego, którym kierował prof. Glaser. 3 stycznia 1940 roku prof. Eugeniusz Jarra zwrócił się z prośbą do ministra Stanisława Strońskiego, by uwzględnił on udział jego osoby w działalności uruchomionej w Paryżu polskiej uczelni, która regularne wykłady rozpoczęła 22 stycznia 1940 roku. Zajęcia prof. Eugeniusza Jarry nt. „Zagadnienia historii prawa” rozpoczęły się w semestrze letnim, który trwał od 8 kwietnia do 28 czerwca 1940 r. Niestety upadek Francji w czerwcu 1940 r. przyczynił się do wstrzymania działalności tej uczelni i zmusił Jarrę (podobnie jak i innych polskich intelektualistów) do przeniesienia się do Wielkiej Brytanii, gdzie pozostał już do końca swego życia. W latach 1944-1947 zaangażował się w tworzenie Polskiego Wydziału Prawa na Uniwersytecie w Oksfordzie. Jedna z ówczesnych studentek Wydziału, Teresa Romer (córka polskiego dyplomaty Tadeusza Romera), tak wspomina swojego profesora:
„Jarrę zapamiętałam jako starszego pana, siwego już, bardzo dostojnego. Należał do formalistów. Pieczołowicie przestrzegał wszystkich zasad etykiety w relacjach profesor – student. Równolegle prowadził wtedy zajęcia w Cambridge. Miał reputację człowieka srogiego, lecz we mnie nie budził lęku. Był uprzejmy, ale przy tym bardzo formalny – zawsze pod krawatem i z laseczką” (Czuję się uprzywilejowana. Z Teresą Romer rozmawia Michał Lewandowski, Lublin 2023, s. 26).
Działalność emigracyjna Eugeniusza Jarry nie ograniczała się jednak tylko do Oksfordu. Przez pewien czas pełnił on bowiem także funkcję sekretarza generalnego w ministerstwie sprawiedliwości w rządzie Władysława Sikorskiego. Był ponadto członkiem założycielem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie, przez jakiś czas związany był również z Polskim Uniwersytetem na Obczyźnie w Londynie. Miał też spory wkład w działalność kulturalno-intelektualną poprzez współtworzenie emigracyjnego czasopisma „Horyzonty”, w którym regularnie publikował teksty publicystyczne oraz naukowe. Nie przestał on także kontynuować swych badań nad polską filozofią prawa, w efekcie czego powstała „Historia Polskiej Filozofii Politycznej 966-1795” wydana w Londynie w 1968 r.
Okres emigracyjny śmiało można nazwać okresem oksfordzkim z tego względu, gdyż to z Oksfordem prof. Eugeniusz Jarra związał większą część swego życia za granicą. W Oksfordzie bowiem mieszkał od lat czterdziestych aż do swojej śmierci w 1973 r. Zgodnie z ostatnią wolą jego doczesne szczątki przeniesiono jednak do Warszawy, gdzie w 1974 r. zostały złożone w rodzinnym grobowcu na Powązkach.
Prof. Eugeniusza Jarrę odznaczono francuską Legią Honorową (1933 r.), Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1938 r.) oraz orderem Kawalera Zakonu św. Sylwestra Papieża (1968 r.). Ponadto otrzymał doktorat honoris causa Uniwersytetu w Lille (1933 r.).
Bibliografia:
– T. Kozłowski, Eugeniusz Jarra 1881-1973, w: Portrety Uczonych. Profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego 1915-1945 (A-Ł), red. P. Salwa, A. K. Wróblewski, Warszawa 2016, s. 330-333.
– T. Manteuffel, Uniwersytet Warszawski w latach 1915/16 – 1934/35. Kronika, Warszawa 1936, s. 4, 89, 90-91, 94, 96-97.
– M. Płotka, Eugeniusz Jarra o polskiej myśli politycznej, w: M. Płotka, J. Pyłat, A. Andrzejuk, Filozofia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie, Warszawa-Londyn 2014, s. 69-76.
– R. Polak, Jarra Eugeniusz, w: Powszechna Encyklopedia Filozoficzna, red. A. Maryniarczyk, Lublin 2004, s. 267-268.
– A. Rzegocki, Jarra Eugeniusz, w: Słownik Historii Doktryn Politycznych, red. M. Jaskólski, K. Chojnicka, t. 6 (T-Ż) z suplementem, Warszawa 2015, s. 743-745.
– Z. Skwierczyński, Jarra Eugeniusz, w: Encyklopedia Katolicka, red. J. Duchniewski, Lublin 1997, s. 1055-1056.
Źródła archiwalne:
– Instytut i Muzeum gen. W Sikorskiego (IPMS), kol. 183/53, List dr. Eugeniusza Jarry do ministra Stanisława Strońskiego w sprawie tworzonego w Paryżu Polskiego Uniwersytetu, 3 stycznia 1940 roku.