Joanna Pyłat, Historia Pomnika Katyńskiego w Kirkcaldy, w Szkocji
Pomnik stanowiący „prostopadle stojącą granitową płytę” (ważącą 6 ton) z umieszczonym na niej krzyżem i napisem „Katyń 1940” odsłoniony został w 1978 roku (w parku) przed Domem Polskim – Domem Kombatanta (Bennochy House) przy Bennochy Road, w Kirkcaldy, w Szkocji.
Inicjatorami i fundatorami pomnika byli kombatanci – członkowie Koła Stowarzyszenia Polskich Kombatantów (SPK) nr 50 im. Gen. Stanisława Maczka z Kirkcaldy[1], opiekujący się (funkcjonującą w Domu Kombatanta) Salą Pamięci Pierwszej Dywizji Pancernej.
Uroczystego poświęcenia i odsłonięcia pomnika dokonał – 13 kwietnia 1978 roku – były żołnierz Armii Polskiej na Wschodzie, historyk i profesor Polskiego Uniwersytetu na Obczyźnie[2] (także założyciel Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie) Leon Koczy. Stosowne przemówienie wygłosił zaś ówczesny prezes Stowarzyszenia Polskich Kombatantów J. Korablowski, który przypomniał zebranym okoliczności bestialskiego mordu dokonanego przez Sowietów na polskich oficerach wiosną 1940 roku i szerzonego przez Związek Sowiecki kłamstwa katyńskiego[3]. Tego dnia w tej niezwykle podniosłej i istotnej dla polskiej społeczności uroczystości uczestniczyli także ważni goście, w tym m. in. poseł do parlamentu Harry Gourlayen i sir George Sharpen.
W dniu tym także, w Kościele Najświętszej Marii Panny (St. Mary) w Kirkcaldy, odprawione zostało także uroczyste nabożeństwo upamiętniające wszystkie ofiary ludobójstwa katyńskiego[4].
Kilkanaście lat później znaczenie (jednego z pierwszych Pomników Katyńskich w Wielkiej Brytanii[5] – starszy o dwa lata, był odsłonięty we wrześniu 1976 roku, Pomnik Katyński w Londynie) jeszcze wzrosło, ponieważ w 1990 roku (w podstawie pomnika) pochowano urnę z ziemią przywiezioną do Kirkcaldy z miejsca kaźni.
Do dzisiaj pomnik ten, jak i Dom Polski w Kirkcaldy, stanowią ważne punkty na mapie miejsc polskich poza granicami kraju.
[1] Polonia Zagraniczna. Pomnik Katyński w Kirkcaldy, [w]: „Lud”. Tygodnik Katolicki Społeczno-Kulturalny, Kurytyba, 31 października 1978 r., s. 5.
[2] Więcej na temat historii PUNO szukaj w: J. Pyłat, PUNO Polski Uniwersytet na Obczyźnie, Londyn-Pułtusk 2010.
[3] Na temat kłamstwa katyńskiego, m. in. w: Wpływ Polonii amerykańskiej na postawę Stanów Zjednoczonych wobec Zbrodni Katyńskiej, [w]: Rola Polonii USA w kształtowaniu relacji polsko-amerykańskich w XX i XXI wieku, praca pod red. W. Glińskiego, Warszawa-Orchard Lake 2020, s. 409-450, na: https://srbnp.pl/images/docs/Rola_Polonii_202010.pdf
[4] Polonia Zagraniczna. Pomnik Katyński w Kirkcaldy, [w]: „Lud”. Tygodnik Katolicki Społeczno-Kulturalny, Kurtyba, 31 października 1978 r., s. 5; O odsłonięciu pomnika wspomina także: T. Kondracki, Obchody świąt państwowych w działalności Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Wielkiej Brytanii, [w]: „Dzieje Najnowsze”, Rocznik LI – 2019, 2, s. 99.
[5] Pracę na temat lokalizacji „Pomników Katyńskich”, tablic, replik, stylizacji obrazów i innych upamiętnień ofiar ludobójstwa katyńskiego na świecie napisała dr Alina Siomkajło. Szukaj w: A. Siomkajło, Katyń w pomnikach świata, wyd. Rytm, 2002 r.